Edi Rama është një figurë thellësisht kontradiktore si Kryeministër i Shqipërisë. Por si artist pamor, ai thotë se gjen një ekuilibër ndaj barrës së qeverisjes – dhe, njëkohësisht, po bëhet gjithnjë e më i suksesshëm në tregun ndërkombëtar të artit.
Shkrimtarë, aktorë, komedianë, agjentë imobiliarë apo prezantues televizivë: jo gjithmonë janë politikanët e formuar në mënyrë klasike ata që drejtojnë fatin e një vendi, siç e tregojnë shembujt nga Çekosllovakia, Ukraina apo Shtetet e Bashkuara. Një filozof në krye të shtetit ekziston vetëm në veprën “Republika” të Platonit, por Republika e Shqipërisë qeveriset që prej vitit 2013 nga një artist pamor – vizatues dhe skulptor: Edi Rama.
Basketbollist, politikan, artist
Në rininë e tij, Rama u dallua si basketbollist dhe arriti të luante edhe me ekipin kombëtar. I lindur në vitin 1964 në kryeqytet, Tiranë, ai studioi pikturë në Universitetin e Arteve dhe më pas dha mësim aty si pedagog, përpara se të hynte në politikë, fillimisht si Ministër i Kulturës dhe më pas si Kryetar i Bashkisë së Tiranës. Pikërisht në këtë rol, ai u bë i njohur për ndërhyrjet estetike në fasadat e qytetit, duke i mbushur ato me ngjyra – një zgjidhje vizualisht efektive dhe relativisht e lirë.
Më vonë, Rama u ngjit në postin e Kryeministrit dhe vitin e kaluar u rizgjodh për herë të katërt, me një shumicë absolute për Partinë Socialiste. Ai polarizon: kritikët e akuzojnë për prirje autoritare; mbështetësit e shohin si një kozmopolit ambicioz, të vendosur për ta çuar Shqipërinë drejt Bashkimit Evropian.
Vizatime pa qëllim tregtar
Vizatimet e tij fillimisht nuk ishin menduar për treg. Rama shpjegon se, në fillimet e karrierës politike, nuk e përballonte emocionalisht numrin e madh të mbledhjeve të gjata. Ai ndihej “i rrëmbyer nga mbledhjet”. Ashtu si shumë njerëz që doodle gjatë telefonatave, Rama nisi të vizatojë gjatë konferencave. Një studim shkencor ka treguar se një aktivitet i tillë rrit përqendrimin.
Në njëfarë mënyre, këtë praktikë mund ta quash “écriture automatique”, siç e quanin surrealistët, thotë ai. Edhe gjatë një bisede në Zoom, vështrimi i tij zbret vazhdimisht mbi tavolinë, ndërsa nga linjat e zeza formohet një zog. Edhe sot, zyra e tij mbetet njëkohësisht studio.
Në fund të viteve ’90, një koleg nga kabineti iu afrua dhe i tregoi koleksionin e tij të artit. Rama u trondit. Ministri i Arsimit kishte mbledhur vizatimet e tij spontane nga mbledhjet. “Më kishte grabitur, thjesht kishte ikur me vizatimet e mia”, kujton ai. Edhe një asistente në zyrë kishte bërë të njëjtën gjë. Pikërisht atëherë, Rama kuptoi se skicat e tij kishin vlerë dhe kërkesë.
Hyrja në tregun e artit
Jeta e tij, thotë ai, është shpalosur si një film, skenarin e të cilit nuk e ka njohur kurrë paraprakisht – përfshirë edhe kapitullin e hyrjes në tregun e artit. Kur nisi të zhvillonte pikturën nga vizatimet, mbështetja i erdhi nga një ish-student i Akademisë së Tiranës, sot artist me famë ndërkombëtare, Anri Sala. Ai e inkurajoi Ramën t’i botonte punët e tij në libra. Njëri prej këtyre librave përfundoi në duart e galeristit berlinez Michael Schultz, duke i hapur rrugën tregut të artit.
Një mik artist pati idenë të përdorte një nga vizatimet e Ramës si model për një objekt qeramik, të cilin e poqi dhe ia dhuroi nënës së tij. Rezultati e bindi Ramën aq shumë, sa ai nisi të kalonte çdo fundjavë në studion e mikut, duke prodhuar vetë skulptura – “vizatime në 3D”.
Veprat abstrakte, të glazuruara, duken fluide, të valëzuara, të punuara me dorë; janë të pasura në ngjyra dhe shumë ekspresive. Sipas kritikut Martin Herbert, ato e udhëheqin syrin “përreth kthesave, drejt zgavrave dhe sërish jashtë, përgjatë sipërfaqeve të ndryshme”.
Nga skepticizmi te suksesi ndërkombëtar
Kur Rama mori një email nga galeristja e famshme Marian Goodman në vitin 2016, ku i propozohej përfaqësim, ai mendoi se ishte një shaka. Ai kontaktoi Anri Salën për ta pyetur nëse oferta ishte serioze. Ishte. Megjithatë, Rama mbeti skeptik nëse interesi lidhej më shumë me jetën e tij politike sesa me artin.
Goodman e pranoi se kombinimi i politikës dhe artit është i pazakontë, por shtoi se edhe George W. Bush pikturon – dhe ajo nuk do ta përfaqësonte për këtë arsye. Së fundmi, edhe galeria ndërkombëtare Société nga Berlini i ka propozuar përfaqësim. Pronari i saj, Daniel Wichelhaus, vlerëson stilin e lirë të vizatimit të Ramës, “mënyrën se si ai thjesht gërvisht rreth e rrotull”, duke theksuar se vizatimet shumëngjyrëshe trajtojnë vazhdimisht çështje thelbësore të pikturës.
Sipas tij, çmimet janë rreth 3.800 euro për vizatimet, rreth 35.000 euro për skulpturat dhe deri në 50.000 euro për instalacionet me tapet muri.
Arti dhe politika: dy botë të ndara
A ndërthuren arti dhe politika në mendimin e Ramës? Ai thotë se e ka bërë shpesh këtë pyetje, por përgjigjja është jo. Politika është “luftë, përplasje; përballesh me njerëz të pamëshirshëm dhe duhet të mbijetosh”. Arti, përkundrazi, është për të “lutje, një mundësi për t’u ftohur”. Megjithatë, pa politikën, ai nuk do të kishte vizatuar kaq shumë, sepse nuk e sheh veten si një artist të izoluar vetëm në studion e tij.
Kur ishte hera e fundit që vizitoi një panair arti? Në vitin 1994, FIAC në Paris. Një kohë tepër e gjatë për një artist që ka marrë pjesë në Bienalen e Venecias dhe ka ekspozuar në New Museum në New York, Centre Pompidou në Paris, Haus der Kunst në Mynih dhe Kunsthalle Rostock.
Rama përfaqësohet gjithashtu nga galeri të tjera si Alfonso Artiaco në Napoli dhe Nuno Centeno në Porto; më parë është përfaqësuar edhe nga galeria Carlier Gebauer në Berlin. Gjatë Gallery Weekend në maj 2026, galeria Société do t’i kushtojë një ekspozitë personale skulpturave të tij. Artisti ka konfirmuar se do të jetë i pranishëm në hapje.
Burimi / Credits:
Ky artikull është një përshtatje në gjuhën shqipe e shkrimit origjinal të botuar nga Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), në rubrikën Feuilleton – Kunstmarkt, me autor Georg Imdahl, datë 4 janar 2026.