Shkrimi i Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) e paraqet Edi Ramën si një rast të rrallë: një kryeministër aktiv që njëkohësisht ndërton një karrierë të suksesshme në tregun ndërkombëtar të artit. Por përtej narrativës kulturore dhe biografike, artikulli lë hapur një sërë pyetjesh thelbësore që nuk janë estetike, por ligjore, financiare dhe etike.
Pyetja nuk është nëse Rama ka të drejtë të jetë artist. Pyetja është:
si shiten këto vepra, përmes kujt, dhe sipas cilit regjim ligjor?
1. Kush i shet realisht veprat e artit?
Në tregun profesional të artit, artistët nuk shesin drejtpërdrejt. Shitjet bëhen zakonisht përmes:
- galerive të përfaqësimit,
- ndërmjetësve (dealers),
- shtëpive të ankandeve,
- ose kontratave ekskluzive.
Në rastin e Edi Ramës, FAZ përmend galeri të njohura si Société (Berlin), Marian Goodman Gallery, Alfonso Artiaco apo Nuno Centeno.
Por nuk sqarohet:
- A ka Rama kontratë përfaqësimi ekskluziv?
- A janë shitjet primare (nga artisti) apo sekondare (nga koleksionistë)?
- Kush nënshkruan kontratat dhe kush negocion çmimet?
Në tregun e artit, këto detaje nuk janë dytësore: ato përcaktojnë rrugën e parasë.
2. Ku arkëtohen të ardhurat?
Nëse një vizatim shitet për 3.800 euro, ose një skulpturë për 35.000 euro, lind pyetja thelbësore:
- Në cilin shtet arkëtohet kjo shumë?
- Në Shqipëri, Gjermani, SHBA apo një juridiksion tjetër?
- A përdoret një llogari personale, një kompani, apo një strukturë tjetër ligjore?
Në praktikën profesionale, shumë artistë përdorin:
- kompani menaxhimi të veprave,
- truste artistike,
- ose subjekte të posaçme për të ndarë aktivitetin artistik nga ai personal.
FAZ nuk sqaron nëse Rama ka një strukturë të tillë apo vepron si individ.
3. A deklarohen dhe tatohen të ardhurat?
Kjo është pyetja më e ndjeshme.
Në çdo shtet europian, të ardhurat nga shitja e veprave të artit:
- konsiderohen të ardhura personale ose të ardhura nga aktiviteti ekonomik,
- i nënshtrohen tatimit mbi të ardhurat,
- dhe në disa raste edhe TVSH-së.
Për një zyrtar të lartë publik, lindin pyetje të tjera:
- A deklarohen këto të ardhura në deklaratën e pasurisë?
- A trajtohen si të ardhura artistike apo si pasuri e krijuar?
- A ekziston një konflikt interesi mes funksionit publik dhe përfitimit privat?
FAZ e shmang plotësisht këtë dimension.
4. Çmimi: art apo efekt pushteti?
Kur një artist shet një skulpturë për 35.000 euro, çmimi zakonisht justifikohet nga:
- historia artistike,
- ekspozitat,
- kritika profesionale,
- tregu dhe kërkesa.
Por kur artisti është një kryeministër aktiv, pyetja bëhet e pashmangshme:
- Sa nga vlera e veprës vjen nga arti?
- Dhe sa nga pozicioni politik, fama dhe pushteti?
Në tregun e artit, kjo quhet “value contamination” – një situatë ku statusi jashtë-artistik ndikon drejtpërdrejt në çmim.
5. Transparenca që mungon
Artikulli i FAZ është i qartë në një aspekt:
ai nuk heton, por portretizon.
Nuk ka:
- pyetje për tatimet,
- verifikim të deklarimeve,
- analizë të konfliktit të interesit,
- apo krahasim me standardet e transparencës për zyrtarët e lartë publikë në BE.
Dhe pikërisht këtu lind nevoja për debat publik.
Problemi nuk është që Edi Rama është artist.
Problemi është që askush nuk sqaron publikisht:
- si shiten veprat,
- ku shkojnë paratë,
- si tatohen,
- dhe si ndahet arti nga pushteti.
Në një demokraci funksionale, këto nuk janë pyetje armiqësore.
Janë pyetje normale, profesionale dhe të domosdoshme.
Sepse kur arti takohet me pushtetin, transparenca nuk është luks –
është detyrim.