Në shtetet me institucione të konsoliduara, reformat lindin nga analiza strategjike dhe vizioni afatgjatë. Në vendet me institucione të brishta, reformat shpesh lindin nga krizat. Shqipëria duket se po përjeton këtë të dytën. Propozimi për transferimin e tenderave të Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit drejt një shoqërie aksionere me shumicë shtetërore nuk erdhi si pjesë e një dokumenti kombëtar të transformimit digjital, por si reagim pas një hetimi penal që vuri në pikëpyetje mënyrën si menaxhoheshin dhjetëra milionë euro të infrastrukturës teknologjike të shtetit.
Kjo e vendos debatin në një plan më të thellë sesa thjesht organizativ. Nuk është çështje strukture administrative; është çështje filozofie qeverisëse. A po synohet ndërtimi i një sistemi më të fortë kontrolli publik, apo zhvendosja e qendrës së vendimmarrjes në një entitet që operon me logjikë tregtare dhe me më pak ekspozim ndaj mbikëqyrjes direkte parlamentare?
Lexo edhe:
PS Propozon Kalimin E Tenderave Të AKSHI Tek Një Shoqëri Aksionere
Sipas draftit, AKSHI do të heqë dorë nga kompetencat e prokurimit dhe lidhjes së kontratave për ndërtimin dhe mirëmbajtjen e sistemeve digjitale. Në vend të saj, një shoqëri TIK me të paktën 51% pronësi shtetërore do të marrë rolin operacional. AKSHI do të mbetet me funksione standardizuese, arkitekturore dhe monitoruese. Në teori, kjo ndarje funksionesh mund të duket si përpjekje për të shmangur përqendrimin e pushtetit në një dorë të vetme.
Por në praktikën shqiptare, modeli i shoqërive aksionere me përzierje publike–private ka krijuar një zonë gri midis shtetit dhe tregut. Këto struktura shpesh lëvizin fonde publike me fleksibilitet më të madh procedural, por me transparencë më të kufizuar. Nëse problemi i identifikuar ishte kapja e tenderave nga një rrjet i strukturuar interesi, atëherë pyetja e parë logjike është: a ndryshon thelbi i rrezikut kur ndryshohet forma juridike e subjektit që i administron?
Infrastruktura digjitale e shtetit nuk është një sektor i zakonshëm ekonomik. Ajo përfshin databaza sensitive, sisteme të identitetit elektronik, platforma të shërbimeve publike, procese të klasifikuara në fushën e sigurisë dhe mbrojtjes. Transferimi i menaxhimit të këtyre sistemeve në një shoqëri aksionere kërkon standarde të jashtëzakonshme të auditimit, të qartësisë mbi përfituesit realë dhe të mekanizmave të kontrollit institucional.
Nëse këto mekanizma nuk ndërtohen paralelisht me reformën, rreziku nuk është thjesht administrativ. Është institucional. Sepse në vend që të forcohet shteti si garant i interesit publik, mund të krijohet një ndërmjetës i ri mes buxhetit dhe përfituesve privatë, me një arkitekturë ligjore më pak të drejtpërdrejtë për t’u kontrolluar.
Historia e legjislaturës së fundit tregon një tendencë të zgjerimit të modelit të shoqërive aksionere në sektorë të ndjeshëm. Argumenti i eficiencës është i kuptueshëm. Por eficienca pa transparencë është thjesht shpejtësi në errësirë. Dhe në një mjedis ku hetimet kanë zbuluar dyshime për struktura të organizuara korrupsioni, çdo lëvizje që redukton ekspozimin publik të vendimmarrjes duhet të kalojë në një filtër shumë më të ashpër institucional.
Një reformë e vërtetë do të niste me një audit të plotë të praktikave të kaluara, me publikimin e plotë të kontratave, me ndërtimin e një regjistri të hapur të përfituesve realë dhe me mekanizma të fortë të kontrollit parlamentar e qytetar. Pa këto, ndryshimi mund të perceptohet si ristrukturim i pushtetit mbi tenderat, jo si pastrim i tij.
Në fund, çështja nuk është nëse AKSHI duhet të reformohet. Çështja është nëse reforma do të forcojë kontrollin publik apo do ta shpërndajë atë në një strukturë më të ndërlikuar, ku përgjegjësia bëhet më e vështirë për t’u gjurmuar.
Sepse kur fondet publike zhvendosen nga një institucion në një shoqëri aksionere, kush mban përgjegjësi politike për çdo euro të shpenzuar? Kush garanton se pronësia 51% shtetërore përkthehet realisht në kontroll publik dhe jo në mbulesë formale? Dhe mbi të gjitha: a po ndërtohet një model i ri qeverisjeje digjitale, apo thjesht po riformatohet arkitektura e të njëjtit pushtet mbi tenderat?