Ka momente kur politika nuk matet më me fjalime, me “riformatime” kabineti apo me fotot e një nate të gjatë vendimesh. Ajo matet me një pyetje thelbësore: a po qeveriset vendi për qytetarin, apo për një rreth të mbyllur që ushqehet nga pushteti?
Ngjarjet e ditëve të fundit, shkarkime të bujshme, lëvizje të brendshme dhe një atmosferë e tensionuar politike, nuk janë surprizë. Ato janë simptomë e një modeli qeverisës që, sipas opozitës dhe një pjese të konsiderueshme të opinionit publik, ka kthyer shtetin në mekanizëm kontrolli dhe ekonominë në një rrjet marrëveshjesh të mbyllura.
Kjo nuk është më vetëm analizë politike. Është një aktakuzë qytetare ndaj mënyrës se si është ushtruar pushteti.
Korrupsioni Si Mekanizëm Qeverisës
Kur një qeveri përballet me akuza të përsëritura për korrupsion, me hetime ndaj zyrtarëve të lartë dhe me kontrata publike që duken të projektuara për fitues të paracaktuar, nuk kemi më devijime të rastësishme. Kemi një model funksionimi.
Sipas kritikëve, korrupsioni në Shqipëri nuk perceptohet më si incident i izoluar, por si mënyrë e organizuar veprimi, ku oligarkët konsolidohen, koncesionet përqendrohen dhe paratë publike qarkullojnë në rrethe të ngushta, ndërsa transparenca mbetet formale.
Në këtë kuadër, lëvizjet në kabinet dhe shkarkimet individuale nuk e prekin thelbin e problemit. Sepse problemi nuk është vetëm individi që largohet. Problemi është arkitektura e pushtetit që e ka prodhuar dhe mbrojtur atë individ.
Në demokraci, përgjegjësia politike nuk ndalet në nivel ministrash. Ajo ngjitet lart, deri në majën e ekzekutivit.
Përqendrimi I Pushtetit
Një shtet nuk dobësohet vetëm nga korrupsioni financiar. Ai dobësohet kur institucionet kthehen në zgjatim të një vullneti të vetëm politik.
Kritikët e qeverisë argumentojnë se përqendrimi ekstrem i vendimmarrjes ka krijuar një sistem ku partia identifikohet me një individ, qeveria funksionon përmes lojalitetit personal dhe emërimet apo shkarkimet perceptohen si menaxhim i një rrethi të brendshëm, jo si standard shtetëror.
Në këtë situatë, demokracia mbetet formalisht në këmbë. Zgjedhjet zhvillohen, institucionet ekzistojnë, procedurat ndiqen. Por substanca e saj zbehet. Balanca, llogaridhënia dhe frika e pushtetit nga qytetari zëvendësohen nga kontrolli i brendshëm dhe disiplinimi politik.
Kur rotacioni i brendshëm përdoret si amortizator për krizën e momentit, reforma kthehet në skenografi.
Normalizimi I Skandalit
Një nga fenomenet më shqetësuese është normalizimi i skandalit. Çdo javë një zhvillim i ri, çdo muaj një krizë që mbulon të mëparshmen. Ky cikël i shpejtë prodhon lodhje qytetare dhe ndjenjën se asgjë nuk ndryshon realisht.
Sipas opozitës, kjo klimë ushqehet edhe nga mënyra se si trajtohet kundërshtia. Protesta etiketohet si destabilizim, kritika diskreditohet personalisht dhe çdo krizë përkthehet në komplot politik.
Kur pushteti ka gjithmonë një armik të gatshëm për të fajësuar, ai shmang përgjegjësinë. Dhe kur shmangia e përgjegjësisë bëhet normë, sistemi fillon të marrë tipare autoritare, jo përmes forcës së hapur, por përmes kontrollit, frikës dhe zbehjes së shpresës.
Ndryshim Modeli, Jo Ndryshim Emrash
Teza e opozitës është e qartë: Shqipëria nuk ka nevojë për riformatim kabineti, por për riformatim modeli.
Nëse korrupsioni perceptohet si i institucionalizuar dhe nëse drejtësia përballet me presion politik, atëherë ndryshimi real nuk mund të nisë nga periferia e pushtetit. Ai duhet të nisë nga maja.
Dorëheqja e kryeministrit, në këtë optikë, nuk do të ishte akt dobësie, por akt përgjegjësie politike, një hap për të rikthyer besimin dhe për të ulur tensionin institucional.
Përgjegjësia Si Standard Demokratik
Në demokracitë e konsoliduara, liderët largohen kur sistemi që drejtojnë futet në krizë besimi. Ata nuk presin një vendim penal për të kuptuar se legjitimiteti moral është cenuar.
Nëse një pjesë e madhe e shoqërisë beson se qeverisja ka marrë tipare klienteliste dhe mafioze, atëherë debati nuk është më thjesht mes partive politike. Ai është mes dy modeleve të shtetit: një modeli të përqendruar dhe të mbyllur, që mbron rrethin e pushtetit, dhe një modeli pluralist, ku pushteti i nënshtrohet ligjit dhe kontrollit qytetar.
Shqipëria ndodhet në këtë udhëkryq. Dhe zgjedhja që do të bëhet nuk ka të bëjë vetëm me rotacionin. Ka të bëjë me standardin që do të vendoset për mënyrën si ushtrohet pushteti në këtë vend.