Artikulli i New York Times për avatarin “Diella” nuk është thjesht një reportazh teknologjik apo një kuriozitet për inteligjencën artificiale në qeverisje. Ai është, në thelb, një aktakuzë elegante ndaj modelit shqiptar të luftës kundër korrupsionit, ku fasada e modernitetit përplaset brutalisht me realitetin e institucioneve të kapura.
Sipas NYT, Diella u promovua si “ministrja e parë artificiale në botë”, një simbol i transparencës, paanshmërisë dhe reformës digjitale, pikërisht në një vend ku korrupsioni konsiderohet ende endemik dhe ku aspirata për anëtarësim në Bashkimin Evropian varet drejtpërdrejt nga rezultatet në këtë fushë. Por ironia, që gazeta amerikane e shtron me qetësi kirurgjikale, është kjo: avatarja që supozohej të luftonte korrupsionin u krijua nga një agjenci shtetërore, drejtuesit e së cilës janë sot nën hetim për korrupsion dhe lidhje me krimin e organizuar.
Ky është paradoksi shqiptar i përmbledhur në një figurë digjitale: lufta kundër korrupsionit e menaxhuar nga vetë sistemi që dyshohet se e prodhon korrupsionin.
Në narrativën e kryeministrit, Diella është përgjigjja teknologjike ndaj një shoqërie “kushërinjsh”, ku lidhjet personale dhe interesat e ngushta e bëjnë të vështirë ndarjen mes publikes dhe privates. Një algoritëm, pa ambicie personale dhe pa emocione, do të ishte – teorikisht – zgjidhja ideale. Por New York Times e zhvesh këtë logjikë nga retorika dhe e kthen në pyetje thelbësore: çfarë ndodh kur algoritmi ushqehet me të dhëna të prodhuara nga një sistem i dyshuar për manipulim?
Artikulli nuk mohon se Diella mund të ketë rritur efikasitetin e disa proceseve administrative, apo se dixhitalizimi ka reduktuar kontaktin direkt mes qytetarit dhe zyrtarit – terren klasik për ryshfet. Por ajo që theksohet vazhdimisht është se efikasiteti teknik nuk barazohet automatikisht me drejtësi institucionale. Transparenca nuk është thjesht çështje software-i; ajo është, mbi të gjitha, çështje vullneti politik dhe integriteti njerëzor.
Në këtë kontekst, hetimi ndaj Agjencisë Kombëtare të Informacionit – institucioni që ndërtoi Diellën – shndërrohet në një test të dyfishtë për qeverinë Rama. Nga njëra anë, ai shërben si provë se struktura e posaçme antikorrupsion po godet edhe brenda vetë shtetit. Nga ana tjetër, ai e zhvesh propagandën digjitale nga iluzioni i pastërtisë absolute.
New York Times e vendos këtë histori edhe në një kornizë më të gjerë: Shqipëria ka bërë “disa përparime”, por korrupsioni mbetet i përhapur, sidomos në sektorë strategjikë si ndërtimi, infrastruktura dhe turizmi. Pikërisht aty ku qarkullojnë paratë e mëdha, teknologjia shfaqet si vitrinë, ndërsa vendimmarrja reale mbetet e errët.
Rasti i Belinda Ballukut, i përmendur në artikull, e forcon këtë tablo: një qeveri që predikon luftë ndaj korrupsionit, por përballet me hetime të nivelit të lartë brenda rrethit të saj më të afërt politik. Kjo krijon dilemë jo vetëm për Ramën, por edhe për vetë modelin e reformës që ai përfaqëson.
Në fund, artikulli i NYT nuk jep verdikte përfundimtare. Ai nuk thotë se Diella është mashtrim, as se lufta kundër korrupsionit është farsë totale. Por mes rreshtave, mes ironisë së ftohtë dhe citimeve të zgjedhura me kujdes, mesazhi është i qartë: inteligjenca artificiale nuk mund të zëvendësojë mungesën e besimit tek institucionet.
Diella mund të jetë pasqyra më e pastër që ka sot shteti shqiptar. Problemi është se, si çdo pasqyrë, ajo nuk pastron fytyrën – vetëm e tregon atë. Dhe ajo që New York Times sheh në këtë pasqyrë është një Shqipëri që ende lufton me hijet e saj, edhe kur përpiqet t’i mbulojë me dritën artificiale të teknologjisë./ NYT