Ky është rasti më i madh, më i rëndë dhe më simbolik për të cilin u krijua Gjykata Speciale. Pikërisht për këtë arsye, çdo detaj i procesit – nga formulimi i aktakuzës te fjalët përfundimtare të Prokurorisë – nuk është thjesht çështje teknike, por akt me pasoja të gjera politike, historike dhe morale.
Paqartësia e krijuar rreth kërkesës për dënim, fillimisht e artikuluar si “një dënim i vetëm prej 45 vjetësh” dhe më pas e sqaruar si dënime individuale që në total arrijnë në 180 vjet burgim, është simptomë e një problemi më të thellë. Në një proces të kësaj magnitude, konfuzioni nuk është neutral. Ai cenon besimin publik, dëmton perceptimin e drejtësisë dhe ushqen dyshimin se standardet nuk janë as të qarta dhe as të njëjta për të gjithë.
Nga pikëpamja strikte juridike, individualizimi i përgjegjësisë penale është parim i padiskutueshëm. Asnjë luftë, asnjë kauzë dhe asnjë rol historik nuk përjashton individët nga përgjegjësia për veprime konkrete penale. Por ky parim nuk qëndron i vetëm. Ai ecën paralelisht me proporcionalitetin e dënimit dhe barazinë në trajtim.
Kur për drejtuesit politikë dhe ushtarakë të një force çlirimtare kërkohen dënime që praktikisht barazohen me burgim të përjetshëm, ndërkohë që autorë të krimeve masive shtetërore në ish-Jugosllavi janë dënuar me masa dukshëm më të ulëta, lind një pabarazi që nuk mund të justifikohet vetëm me formulime ligjore.
Ushtria Çlirimtare e Kosovës nuk lindi në vakum. Ajo ishte produkt i një realiteti represiv, i spastrimit etnik, i dhunës sistematike dhe i mohimit të çdo mjeti institucional për mbrojtje. Të shkëpusësh veprimet e individëve nga ky kontekst dhe t’i trajtosh si ngjarje të izoluara, është një rrezik serioz për deformimin e së vërtetës historike.
Gjykimi i individëve nuk duhet të shndërrohet në rishkrim të luftës. Kur masa e dënimit shkon përtej ndëshkimit dhe hyn në territorin e simbolikës ekstreme, perceptimi publik është i pashmangshëm: nuk po ndëshkohen vetëm persona, por po vihet në pikëpyetje vetë legjitimiteti i luftës çlirimtare.
Drejtësia ndërkombëtare nuk matet vetëm me ligje, por edhe me ndjenjën e drejtësisë që krijon. Kur viktimat e agresionit shohin se udhëheqësit e tyre përballen me dënime më të rënda se shumë prej autorëve të krimeve shtetërore serbe, krijohet një ndarje morale e rrezikshme.
Një drejtësi që duket se ndëshkon më fort mbrojtjen sesa agresionin humb simetrinë e saj morale. Dhe pa këtë simetri, drejtësia nuk shihet më si arbitër, por si instrument selektiv.
Nuk mund të injorohet fakti se Gjykata Speciale operon në një mjedis politik të ngarkuar. Çdo vendim i saj lexohet përtej sallës së gjyqit, në Prishtinë, në Beograd dhe në kryeqytetet perëndimore. Kërkesa për dënime ekstreme nuk është vetëm akt juridik; është sinjal politik.
Në këtë kontekst, mungesa e një komunikimi të qartë dhe transparent nga Prokuroria vetëm sa forcon bindjen se procesi nuk po menaxhohet me ndjeshmërinë që kërkon rasti.
Kredibiliteti Në Provë
Gjykata Speciale u ngrit për të forcuar besimin në drejtësinë ndërkombëtare, jo për ta thelluar skepticizmin ndaj saj. Por kur standardet duken të pabarabarta dhe proporcionaliteti vihet në dyshim, ky kredibilitet vihet në rrezik.
Një drejtësi që nuk arrin të shpjegojë qartë veten dhe që prodhon ndjesinë e padrejtësisë, sado formalisht korrekte të jetë, rrezikon të humbasë legjitimitetin afatgjatë.
Çështja nuk është nëse individët duhet të gjykohen. Çështja është si, me çfarë mase dhe me çfarë mesazhi. Të kërkosh 180 vjet burg për drejtuesit e një lufte çlirimtare, në një realitet ku agresorët shtetërorë janë ndëshkuar më lehtë, nuk është thjesht një zgjedhje juridike. Është një deklaratë.
Dhe kjo deklaratë, nëse nuk rikalibrohet me proporcionalitet, kontekst dhe qartësi, rrezikon të kthejë një proces drejtësie në një burim të ri padrejtësie.