Brukseli po tenton të mbyllë një boshllëk që i ka kushtuar shtrenjtë Bashkimit Evropian në përplasjet me qeveri problematike brenda unionit. Komisioni Evropian ka propozuar një mekanizëm të ri që do t’u lejonte institucioneve të BE-së t’u shkurtonin fondet dhe, në rastet më të rënda, edhe të drejtat e votës vendeve të reja anëtare deri në 15 vjet pas hyrjes në bllok.
Një paketë zgjerimi me masa ndëshkuese më të gjata
Sipas propozimit të paraqitur nga Komisioni Evropian, vendet që anëtarësohen rishtazi në BE do të jenë nën një periudhë prove shumë më të gjatë nga sa është parë deri tani në traktatet e mëparshme. Në qendër të paketës janë të ashtuquajturat “masa mbrojtëse”, që mund të aktivizohen kur konstatohet regres demokratik, shkelje e vlerave të Bashkimit ose cënim i parimit të bashkëpunimit të sinqertë.
Komisioni argumenton se instrumentet aktuale, përfshirë nenin 7 të Traktatit, kanë rezultuar të ngadalta dhe jo gjithmonë efektive. Për këtë arsye, ekzekutivi i BE-së kërkon një procedurë shtesë që do të funksiononte deri në 15 vjet pas anëtarësimit të një shteti të ri.
Sinjali politik: rasti Orban po përdoret si precedent
Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, e lidhi hapur nismën me përvojën e Hungarisë nën Viktor Orbán. Ajo tha se nuk dëshiron të shohë “kuaj të Trojës” të rinj në Bashkimin Evropian, duke e paraqitur këtë si mësim të nxjerrë nga krizat e fundit politike brenda unionit.
Sipas Komisionit, një nga shembujt më të qartë është qëndrimi i Budapestit ndaj Ukrainës: Hungaria ra dakord për statusin kandidat, por më pas bllokoi procesin. Në logjikën e Brukselit, kjo tregon se një shtet anëtar mund të japë miratim në një fazë dhe më pas ta përdorë veton ose peshën e tij politike për të penguar të njëjtin objektiv.
Çfarë parashikon procedura e re
Mekanizmi i propozuar do të mund të nisej nga vetë Komisioni Evropian ose nga disa shtete anëtare, ndërsa vendimi do të merrej më pas në Këshill. Propozimi, megjithatë, lë të hapur një pikë të rëndësishme: nuk përcakton qartë se cili proces vendimmarrës do të përdoret, duke ia kaluar këtë debat vetë shteteve anëtare.
Sipas draftit, pasojat duhet të jenë proporcionale me shkeljen, ndërsa pezullimi i të drejtave të votës do të rezervohej për rastet më të rënda. Krahas kësaj, Komisioni kërkon edhe zgjatjen përtej tre viteve të zakonshme të masave tradicionale mbrojtëse që njihen nga traktatet e mëparshme, pa saktësuar ende afatin final.
Zgjerimi gradual dhe kufizimi i bllokimeve dypalëshe
Paketa nuk ndalet vetëm te ndëshkimet. Ajo përfshin edhe procedura të reja për afrimin gradual të vendeve kandidate me BE-në, si pjesë e një modeli më të kontrolluar integrimi. Disa nga këto ndryshime, sidomos ato që prekin qeverisjen e brendshme të unionit, do të kërkojnë miratimin e shteteve anëtare.
Një tjetër pikë politike me peshë është kërkesa që traktatet e ardhshme të anëtarësimit të përfshijnë një angazhim që shteti i ri anëtar të mos përdorë unanimitetin në procesin e zgjerimit për çështje dypalëshe. Kjo shihet në sfondin e bllokimit që Bullgaria i ka bërë Maqedonisë së Veriut për shkak të mosmarrëveshjeve të pazgjidhura mes dy vendeve.
Mali i Zi mund të jetë testi i parë
Komisioni synon që këto masa mbrojtëse t’i fusë në qëndrimin e përbashkët të BE-së për kapitullin e fundit të negociatave me Malin e Zi, në fillim të nëntorit. Kjo do ta kthente Podgoricën në rastin e parë ku filozofia e re e zgjerimit provohet në praktikë, ende pa u mbyllur debati politik mes vendeve anëtare.
Mesazhi që del nga kjo paketë është i qartë: Brukseli kërkon më shumë kontroll mbi ata që hyjnë në union, jo vetëm para anëtarësimit, por edhe për shumë vite pas tij. Pyetja mbetet sa larg do të pranojnë të shkojnë vetë shtetet anëtare për t’i dhënë BE-së mjete më të forta ndëshkimi ndaj anëtarëve të rinj.
Në thelb, paketa e re tregon se zgjerimi nuk po trajtohet më vetëm si proces politik i hapjes së derës, por edhe si mekanizëm parandalues kundër krizave të ardhshme brenda vetë BE-së.
Për vendet kandidate të Ballkanit, kjo nënkupton se rruga drejt anëtarësimit mund të shoqërohet me më shumë kontroll, më shumë kushte dhe më pak tolerancë për devijime pas hyrjes në union.