Elementë të muzikës tradicionale shqiptare, nga Fyejtë e Gramshit te polifonia dhe cylja dyjare, janë përfshirë sipas autorëve të përfshirë në kolonën zanore të filmit “Odiseja”. Prania e tyre po lexohet si një shenjë e depërtimit të trashëgimisë shqiptare në një prodhim të madh ndërkombëtar, por njëkohësisht ka hapur edhe debat mbi mënyrën si përdoret dhe interpretohet kjo trashëgimi në kontekste të tjera kulturore.
Nga skena shqiptare te një film i madh ndërkombëtar
Pesë muaj më parë, Fyejtë e Gramshit, cylja dyjare e Vendim Kapajt dhe një grup polifonik u ngjitën në skenën e Teatrit të Operas dhe Baletit në kuadër të projektit “Mrekullitë e Arbërisë”.
Tani, të njëjtët elementë të traditës muzikore shqiptare po lidhen me filmin “Odiseja”, i cili përmendet si një prej prodhimeve më të suksesshme të Hollywood-it. Sipas materialit burimor, pjesëmarrja e këtyre artistëve dhe tingujve të tyre shihet si një arritje me peshë për përfaqësimin kulturor shqiptar.
Çfarë thuhet për muzikën e filmit
Sipas drejtorit të Ansamblit Kombëtar, Sokol Marsi, në muzikën e filmit të kompozuar nga Ludwig Göransson dallohen qartë tinguj autentikë shqiptarë.
Sipas këtij vlerësimi, këta elementë janë përdorur për të krijuar atmosferën e kohës, detit dhe ngarkesës shpirtërore, aq sa për një dëgjues shqiptar apo për një artist identifikohen menjëherë si pjesë e traditës sonë muzikore.
Pretendimi mbetet një lexim artistik i bërë nga përfaqësues të skenës kulturore shqiptare, ndërsa materiali burimor nuk sjell një qëndrim të drejtpërdrejtë të kompozitorit mbi këtë përzgjedhje.
Polifonia si element i lashtë dhe i dallueshëm
Në qendër të këtij interpretimi vendoset polifonia e Shqipërisë së Jugut, e përshkruar si një nga traditat më të vjetra në Ballkan. Ajo identifikohet përmes elementëve të saj të njohur si marrësi, hedhësi, kthyesi dhe isoja që e shoqëron.
Sipas Sokol Marsit, polifonia buron nga shpirti dhe në fillesat e saj nuk ka pasur gjuhë, por është kënduar në rite të lashta, në gëzime dhe në vajtime. Sipas këtij këndvështrimi, pavarësisht temës apo fjalëve që i vendosen, ajo ruan autenticitetin dhe dallohet menjëherë.
Debati në rrjet dhe pyetja për mitologjinë greke
Përdorimi i këtyre tingujve në një film që lidhet me mitologjinë greke ka nxitur diskutime në rrjetet sociale. Debati është përqendruar te pyetja nëse kjo zgjedhje muzikore është e përshtatshme për universin kulturor që filmi synon të përfaqësojë.
Sipas versionit të dhënë nga Sokol Marsi, bëhet fjalë për një periudhë historike kur kufijtë nuk kanë ekzistuar në kuptimin e sotëm dhe kur lëvizjet, shkëmbimet dhe narrativat kanë qarkulluar bashkë me popujt dhe traditat e tyre.
Në këtë linjë argumentohet se instrumente si Fyejtë e Gramshit, isopolifonia dhe cylja dyjare mund të kuptohen si pjesë e një simbioze më të gjerë mes kohës dhe muzikës, jo domosdoshmërisht të kufizuar nga ndarjet kombëtare moderne.
Përtej krenarisë që ngjall identifikimi i tingujve shqiptarë në një film me jehonë ndërkombëtare, diskutimi mbetet i hapur për mënyrën se si trashëgimia kulturore përfaqësohet, emërtohet dhe përdoret në industrinë globale të kinemasë.
Ajo që duket e qartë nga materiali burimor është se muzika tradicionale shqiptare po dëgjohet në skena gjithnjë e më të mëdha. Por përtej entuziazmit, mbetet po aq e rëndësishme që këto referenca të dokumentohen dhe të atribuohen me saktësi.