Pas dekadash refuzimesh dhe fshehtësie institucionale, Shërbimi Federal i Inteligjencës në Zvicër ka sinjalizuar se dosjet mbi Josef Mengele mund të hapen më në fund. Megjithatë, sipas deklaratës zyrtare, qasja do të jepet vetëm “në varësi të kushteve dhe kërkesave” që ende nuk janë përcaktuar, çka po mban gjallë dyshimet se transparenca mund të vijë e cunguar.
Një premtim për hapje, por pa datë dhe pa garanci të plota
Historianët kanë kërkuar prej vitesh qasje në materialet e mbyllura për mjekun nazist Josef Mengele, i njohur si “Engjëlli i Vdekjes”, por autoritetet zvicerane i kanë mbajtur dosjet të vulosura. Në vitin 2019, historiania Regula Bochsler kërkoi t’i shihte në Arkivin Federal Zviceran, por u refuzua. Sipas versionit zyrtar të kohës, dosjet do të qëndronin të mbyllura deri në vitin 2071 për arsye të sigurisë kombëtare dhe mbrojtjes së familjeve.
Refuzimi nuk ishte i vetmi. Edhe historiani Gérard Wettstein u përball me të njëjtin vendim në vitin 2025, përpara se ta çonte çështjen në gjykatë. Vetëm pas këtij presioni, shërbimi zviceran i inteligjencës ndryshoi qëndrim dhe deklaroi këtë muaj se apeluesit do t’i jepet qasje në dosje, por pa sqaruar ende kushtet konkrete dhe pa vendosur një datë publikimi.
Çfarë dihet për lidhjen e mundshme të Mengeles me Zvicrën
Josef Mengele u arratis nga Europa pas Luftës së Dytë Botërore, megjithëse ndaj tij ishte lëshuar një urdhër-arresti ndërkombëtar. Sipas materialeve të njohura deri tani, ai përdori dokumente udhëtimi të Kryqit të Kuq të lëshuara në konsullatën zvicerane në Gjenova, me identitet të rremë, për t’u larguar drejt Amerikës së Jugut.
Është e dokumentuar prej vitesh se në 1956 ai kaloi pushime në Alpet zvicerane me djalin e tij Rolf. Por pikëpyetja më e madhe mbetet nëse ai u rikthye më pas në territorin zviceran, sidomos pas urdhër-arrestit të vitit 1959.
Bochsler ka zbuluar se në qershor 1961 shërbimi austriak i inteligjencës paralajmëroi autoritetet zvicerane se Mengele mund të ishte duke udhëtuar me emër të rremë dhe të ndodhej në Zvicër. Ajo ka parë edhe dosje të policisë së Cyrihut, sipas të cilave një apartament i marrë me qira nga bashkëshortja e Mengeles ishte vënë nën mbikëqyrje. Megjithatë, këto të dhëna nuk provojnë përfundimisht praninë e tij.
Sekreti që ngre më shumë pyetje për shtetin sesa për vetë Mengelen
Jo të gjithë historianët besojnë se dosjet do të sjellin domosdoshmërisht zbulime të mëdha për vetë Mengele. Sipas historianit Sacha Zala, është e mundur që materiali të përmbajë më shumë referenca për shërbime të huaja inteligjence ose informatorë sesa prova direkte për lëvizjet e kriminelit nazist.
Një pistë e përmendur është kontakti i mundshëm me Mossadin, i cili në fund të viteve 1950 po ndiqte aktivisht nazistët në arrati. Kjo, sipas disa vlerësimeve, mund të ketë shërbyer si justifikim për mbajtjen e dosjeve të mbyllura. Por vetë kjo logjikë është vënë në pikëpyetje nga historianë që e shohin procesin e deklasifikimit si tepër burokratik dhe të shkëputur nga konteksti historik.
Historiani Jakob Tanner shkon edhe më tej, duke argumentuar se ky sekret flet më shumë për Zvicrën sesa për Mengelen. Sipas tij, konflikti mes sigurisë kombëtare dhe transparencës historike në Zvicër ka anuar shpesh nga mbyllja, sidomos kur çështja prek plagët e Luftës së Dytë Botërore dhe rolin e shtetit zviceran në atë periudhë.
Frika se dosjet mund të hapen vetëm në letër
Pavarësisht njoftimit të fundit, skepticizmi mbetet i lartë. Wettstein ka paralajmëruar se ekziston rreziku që publikut t’i vihet përpara një dosje e redaktuar rëndë, ku pjesët kyçe të jenë nxirë. Të njëjtin shqetësim ka shprehur edhe Bochsler, e cila nuk i beson mënyrës se si autoritetet kanë administruar këtë çështje për dekada.
Dyshimet ushqehen edhe nga fakti se një historian i Komisionit Bergier pati parë për një kohë të shkurtër disa nga dosjet në vitin 1999 dhe kishte arritur në përfundimin se ishte e pamundur të provohej ose të hidhej poshtë prania e Mengeles në Zvicër. Më pas, dosjet u vulosën sërish.
Kjo do të thotë se edhe nëse dosjet hapen, nuk është aspak e sigurt se do t’i japin fund pyetjes që ka qarkulluar prej dekadash: a ishte Josef Mengele në Zvicër dhe a mbyllën sytë autoritetet përballë kësaj mundësie?
Mengele nuk u arrestua kurrë dhe nuk doli asnjëherë para drejtësisë për krimet e kryera në Auschwitz, ku përzgjidhte viktima për dhomat e gazit dhe eksperimente mjekësore çnjerëzore. Ai vdiq në Brazil në vitin 1979, i varrosur me emër të rremë, ndërsa identiteti i trupit u konfirmua me ADN vetëm në vitin 1992.
Për këtë arsye, çdo dokument i ri ka peshë jo vetëm historike, por edhe morale. Por deri tani, ajo që ofron Zvicra është vetëm një premtim procedural, jo transparencë e plotë. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse dyshimet nuk janë shuar.