Në një ekonomi që pretendohet e lirë, një nga parimet bazë është i qartë: paga përcaktohet nga tregu, jo nga tavolina e burokratëve. Por realiteti që po shfaqet sot në Shqipëri tregon një tjetër drejtim — një ndërhyrje të heshtur, por të fortë të shtetit në një nga mekanizmat më thelbësorë të ekonomisë: çmimin e punës.
Lista e “pagave indikative” nuk është thjesht një dokument teknik. Ajo është një sinjal i qartë për biznesin: nëse nuk deklaron këto nivele, je subjekt rreziku. Dhe në një sistem ku “rreziku” përkthehet në kontrolle, gjoba dhe presion administrativ, zgjedhja nuk është më e lirë. Ajo është e imponuar.
Në teori, askush nuk të detyron. Në praktikë, të gjithë e dinë që duhet ta zbatosh.
Kjo është mënyra më e sofistikuar për të diktuar paga pa e pranuar publikisht. Nuk quhet ligj, por funksionon si i tillë. Nuk është detyrim, por ndëshkon nëse nuk e ndjek. Një mekanizëm që ruan formalisht parimin e tregut të lirë, ndërsa në thelb e shkel atë.
Por problemi nuk ndalet këtu.
Ajo që e bën këtë situatë edhe më të rëndë është standardi i dyfishtë. Në fund të dokumentit, me një fjali të shkurtër, thuhet qartë: ky vlerësim nuk përfshin entet publike. Pra, ndërsa biznesi privat vihet nën lupë dhe presion, shteti përjashton vetveten nga i njëjti rregull.
Kjo nuk është më thjesht ndërhyrje në treg. Kjo është deformim i konkurrencës.
Biznesi detyrohet të rrisë kostot e deklaruara, ndërsa sektori publik vazhdon sipas një logjike tjetër. Në një ekonomi të shëndetshme, rregullat duhet të jenë të njëjta për të gjithë. Kur shteti vendos rregulla që nuk i zbaton vetë, ai nuk është më arbitër — bëhet lojtar me avantazh.
Pasojat janë të qarta dhe të parashikueshme.
Bizneset do të rrisin pagat në letra, jo domosdoshmërisht në realitet. Kostoja do të transferohet te çmimet, duke rënduar konsumatorin. Ose do të gjenden mënyra të reja për të shmangur sistemin, duke krijuar një informalitet më të sofistikuar. Në të gjitha rastet, ekonomia nuk bëhet më e lirë — bëhet më e shtrembëruar.
Në emër të luftës kundër evazionit, po krijohet një sistem që ndëshkon uniformisht, pa dalluar realitetet e ndryshme të tregut. Një klinikë e vogël, një laborator apo një biznes i ri nuk ka të njëjtën kapacitet si një kompani e madhe. Por përballë “pagës indikative”, të gjithë trajtohen njësoj.
Kjo nuk është drejtësi fiskale. Kjo është uniformizim i detyruar.
Në fund, pyetja që duhet bërë është e thjeshtë: a kemi ende një ekonomi të lirë, apo një ekonomi ku shteti vendos kufijtë e saj sipas interesit të momentit?
Sepse kur paga nuk përcaktohet më nga tregu, por nga frika e kontrollit, atëherë liria ekonomike nuk është më realitet. Është vetëm një term në letër.