Historiani Pëllumb Xhufi ka sjellë një dëshmi të fortë për figurën e akademikut Rexhep Qosja, duke e paraqitur si një nga zërat më të spikatur të mendimit kritik shqiptar dhe si mbështetës të hershëm të çështjes së Kosovës. Në rrëfimin e tij, Xhufi ndalet te roli i Qoses në Institutin Albanologjik, te lidhja me lëvizjet studentore dhe te një episod i vitit 1999 që, sipas tij, i rrezikoi jetën.
Qosja, sipas Xhufit, në qendër të mendimit kritik dhe çështjes kombëtare
Sipas historianit Pëllumb Xhufi, Rexhep Qosja ishte një zë i fuqishëm i mendimit kritik dhe një mbrojtës i palodhur i çështjes kombëtare. Ai kujton se gjatë drejtimit të Institutit të Albanologjisë në vitet 1972–1981, Qosja e ktheu atë institucion në një qendër me ndikim të fortë në formësimin e ndërgjegjes kombëtare.
Xhufi thotë se aty u ngjizën lëvizje të rëndësishme, përfshirë edhe ato studentore në Prishtinë. Në versionin e përcjellë prej tij, vetë Qosja kishte treguar se, kur mori vesh për nisjen e protestave të studentëve, kishte dashur të shkonte, por ishte stepur nga frika — një detaj që, sipas Xhufit, tregonte se ai nuk përpiqej të fshihte as dobësitë e veta.
Mbështetja për protestat e 1981-shit dhe lidhjet me UÇK-në
Sipas Xhufit, Qosja i dha zë protestave studentore të vitit 1981, të cilat më pas morën përmasa gjithëpopullore. Më vonë, ai e konsideron akademikun si një figurë me rol të rëndësishëm edhe në mbështetjen politike e morale të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Historiani shprehet se Qosja ishte ndër të parët që e përqafoi UÇK-në me entuziazëm dhe shpresë, duke shtuar se ai kishte lidhje me luftëtarët e saj. Këto janë vlerësime të përcjella nga Xhufi dhe jo fakte të reja të dokumentuara në material.
Episodi i vitit 1999: 'Në zyrë hynë serbët'
Pjesa më e fortë e rrëfimit lidhet me vitin 1999. Sipas Xhufit, jeta e Rexhep Qoses u vu në rrezik në atë periudhë, ndërsa në zyrën e tij në Institutin Albanologjik hynë forcat serbe.
Ai përmend si dëshmi simbolike portretin e Naim Frashërit të shpuar me bajonetë në zyrën e Qoses. Rrëfimi vjen si dëshmi e historianit dhe e vendos ngjarjen në klimën e dhunës dhe represionit të asaj kohe në Kosovë.
Rambujeja dhe përfshirja e mëvonshme në politikë
Kontributin e Qoses në Konferencën e Rambujesë, Xhufi e cilëson vendimtar. Sipas tij, akademiku ishte një pikë referimi për delegacionin dhe një zë që orientonte vendimmarrjen në një moment të ndjeshëm për fatin e Kosovës.
Pas luftës, Qosja u përfshi edhe në politikë me krijimin e një grupimi të quajtur 'Partia Parlamentare', me synimin, sipas Xhufit, për të përfshirë intelektualët në proceset që po hapeshin. Nisma nuk pati ecuri, dhe më pas ai iu rikthye publicistikës dhe krijimtarisë letrare.
Lidhja me vendlindjen dhe shqetësimi për zbrazjen e trevave
Në fund të rrëfimit të tij, Xhufi ndalet edhe te lidhja e fortë që Rexhep Qosja ruante me vendlindjen, Vuthajn e Gucisë. Sipas tij, akademiku kthehej aty pothuajse çdo verë, jo vetëm për arsye emocionale, por edhe si një mënyrë për të mbetur pranë një treve që po humbet popullsi.
Ky detaj e zhvendos portretin e Qoses nga politika dhe historia te raporti i tij me rrënjët, në një kohë kur shumë zona shqiptare në rajon vijojnë të përballen me emigrimin dhe zbrazjen demografike.
Rrëfimi i Pëllumb Xhufit sjell në vëmendje një figurë që, sipas tij, ka ndikuar në disa prej kthesave më të rëndësishme politike dhe kombëtare të shqiptarëve në Kosovë.
Përtej toneve vlerësuese të historianit, materiali mbetet një dëshmi personale për rolin e Rexhep Qoses në periudha kyçe, nga vitet e protestave studentore deri te lufta dhe paslufta në Kosovë.