Një dispozitë e re në projektligjin për Bankën e Shqipërisë ka ndezur debat politik dhe institucional, pasi prek drejtpërdrejt kufijtë mes pavarësisë së institucionit dhe veprimit të drejtësisë. Në qendër të diskutimit është neni 72, që sipas variantit të paraqitur vendos mbrojtje ndaj arrestit dhe masave të tjera shtrënguese për Guvernatorin, kur akuza lidhet me ushtrimin e funksionit.
Çfarë parashikon neni që po kundërshtohet
Projektligji parashikon që Guvernatori të mbrohet nga arresti në burg, arresti në shtëpi dhe masa të tjera shtrënguese, në rastet kur veprat penale të pretenduara lidhen me detyrën. Pikërisht kjo formulë ka ngritur pikëpyetje nëse kemi të bëjmë me një garanci funksionale për institucionin apo me një mbrojtje që shkon përtej standardeve të zakonshme ligjore.
Diskutimi nuk është thjesht teknik. Ai prek një nyje të ndjeshme: sa larg mund të shkojë ligji për të mbrojtur pavarësinë e një institucioni kushtetues pa krijuar, në praktikë, një filtër shtesë për hetimin penal të drejtuesit të tij.
Zaçaj: nuk mbrohet personi, por institucioni
Sipas zv.guvernatores së parë Holta Zaçaj, dispozita është menduar si mekanizëm për të garantuar pavarësinë e Bankës së Shqipërisë dhe për të shmangur presionet e mundshme nga pushtete të tjera. Ajo argumentoi se, kur kërkohet arresti i Guvernatorit, duhet verifikuar nëse ka prova të qenësishme dhe nëse akuza ka lidhje me funksionin.
Zaçaj bëri dallimin mes veprave penale që nuk lidhen me detyrën dhe atyre që lidhen me ushtrimin e saj. Sipas saj, në raste të shkëputura nga funksioni, si një aksident rrugor me pasojë vdekjen, arrestimi mund të kryhet. Por për rastet që prekin vendimmarrjen apo veprimin në detyrë, sipas versionit të paraqitur nga Banka, duhet vlerësuar më parë lidhja mes akuzës dhe funksionit.
Gjiknuri: po i jepen garanci që nuk i ka Kushtetuta
Kundërshtimi më i fortë në Komisionin e Ligjeve erdhi nga deputeti socialist Damian Gjiknuri, i cili e quajti këtë parashikim të tepërt. Sipas tij, Guvernatorit po i jepen me ligj garanci që nuk i gëzon askush tjetër, përveç rasteve të parashikuara qartë në nivel kushtetues.
Gjiknuri ngriti dyshimin se një dispozitë e tillë mund të përkthehet në një anashkalim të logjikës kushtetuese dhe në kufizim të veprimit të drejtësisë. Në thelb, kundërshtia e tij lidhet me pyetjen nëse një ligj i zakonshëm mund të ndërtojë mbrojtje të posaçme përtej asaj që Kushtetuta ka përcaktuar.
Shqetësimi për hetimin: çfarë ndodh me provat
Rezerva pati edhe nga kreu i Komisionit të Ligjeve, Ulsi Manja, i cili ngriti çështjen e efikasitetit të hetimit penal. Sipas tij, nëse kufizohen kontrolli personal apo kontrolli i banesës së Guvernatorit, prokuroria mund të përballet me pengesa reale në mbledhjen e provave.
Ky është një nga pikat më delikate të debatit: mbrojtja e pavarësisë institucionale, sipas argumentit zyrtar, përplaset me nevojën që hetimi të mos mbetet formal. Nëse garancitë procedurale kthehen në barriera praktike për hetuesit, atëherë debati nuk mbetet më vetëm juridik, por bëhet çështje e drejtpërdrejtë e llogaridhënies publike.
Debati në Komisionin e Ligjeve ka nxjerrë në pah një përplasje të qartë mes dy qasjeve: asaj që kërkon mbrojtje shtesë për pavarësinë e Bankës së Shqipërisë dhe asaj që sheh rrezik në krijimin e një statusi të privilegjuar për Guvernatorin.
Pikërisht formulimi i nenit 72 pritet të jetë një nga pikat më të debatueshme të projektligjit, pasi prek një vijë të hollë mes autonomisë institucionale dhe ndërhyrjes së drejtësisë.