Një raport i fundit i OSAC, strukturë e Departamentit Amerikan të Shtetit, jep një panoramë jo aq të pastër sa versionet zyrtare për Shqipërinë. Në dokument përmenden zgjedhje më të qeta se më parë dhe roli i SPAK-ut në goditjen e korrupsionit, por paralelisht renditen probleme të vjetra: përdorimi i burimeve publike në fushatë, klimë politike përçarëse, akuza për korrupsion qeveritar dhe dobësi në zbatimin real të garancive ligjore.
Zgjedhje më të qeta, por jo pa pikëpyetje
Sipas OSAC, ciklet e fundit zgjedhore në Shqipëri janë zhvilluar në një proces më të balancuar dhe më të qetë krahasuar me të kaluarën. Megjithatë, raporti nuk e paraqet këtë si histori suksesi pa rezerva, pasi evidenton problematika që lidhen me financimin e fushatave, përdorimin e burimeve publike dhe klimën politike.
Dokumenti kujton se në të kaluarën zgjedhjet në Shqipëri janë shoqëruar me elementë të krimit të organizuar dhe korrupsionit në procesin e votimit. Për zgjedhjet parlamentare të vitit 2025, vlerësimi është se ato u mbajtën përgjithësisht në një atmosferë të qetë, ndonëse pati raportime të izoluara për parregullsi që përfshinin kandidatë dhe mbështetës të tyre.
Komisioni Qendror i Zgjedhjeve ka deklaruar se këto raste nuk ndikuan në rezultatin përfundimtar. Por një mision i përbashkët vëzhgimi i OSBE-së, Asamblesë Parlamentare të OSBE-së, Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës dhe Parlamentit Evropian ka kërkuar reformë të plotë zgjedhore, duke sinjalizuar se problemet nuk mbyllen me një bilanc formal të ditës së votimit.
Raporti ndalet te burimet publike dhe gjuha përçarëse
Në vlerësimin e misioneve ndërkombëtare të cituara në raport janë evidentuar përdorimi i burimeve publike nga partia në pushtet gjatë fushatës dhe gjuha përçarëse e përdorur nga dy partitë kryesore politike. Këto janë ndër pikat më delikate, pasi prekin drejtpërdrejt barazinë reale në garë dhe standardin e institucioneve gjatë procesit zgjedhor.
Shqipëria pritet të mbajë zgjedhjet vendore në vitin 2027 dhe zgjedhjet e ardhshme parlamentare në vitin 2029. Në këtë sfond, raporti sugjeron se tensionet e njohura zgjedhore nuk janë mbyllur, por thjesht janë zhvendosur në një terren më pak të zhurmshëm dhe më të kontrolluar në pamje të parë.
Protestat në Tiranë, nga mjedisi te akuzat për korrupsion
Raporti e përshkruan protestën si një fenomen të zakonshëm në Shqipëri, zakonisht paqësor, por me episode dhune të regjistruara në të kaluarën. Një nga hapësirat më të përdorura për tubime mbetet Bulevardi “Dëshmorët e Kombit” në Tiranë, aty ku përqendrohen institucionet qeveritare dhe përfaqësitë diplomatike.
Sipas këtij vlerësimi, pas zgjedhjeve të vitit 2025 grupet opozitare zhvilluan protesta të mëdha kundër qeverisë në kryeqytet. Disa prej tyre sollën bllokim të bulevardit kryesor, ndërsa në raste të caktuara u përdorën molotovë dhe mjete piroteknike.
Dokumenti përmend edhe protestat e fundit në Tiranë, të cilat sipas OSAC nisën si protesta mjedisore, por më pas u zgjeruan me akuza për korrupsion qeveritar dhe në disa raste degjeneruan në përplasje. Formulimi tregon se pakënaqësia publike nuk është trajtuar vetëm si çështje mjedisi, por si një kanal më i gjerë mosbesimi ndaj qeverisjes.
SPAK vlerësohet, por raporti ngre alarme për pandëshkueshmërinë
Në pjesën për sundimin e ligjit, raporti i atribuon SPAK-ut një rol të rëndësishëm në luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar. Sipas tij, struktura po ndjek raste komplekse që lidhen me korrupsionin në nivele të larta, me grupe të krimit të organizuar dhe me çështje të tjera të ndjeshme, në bashkëpunim me institucione ndërkombëtare të zbatimit të ligjit.
Megjithatë, dokumenti nuk e sheh këtë si provë se sistemi ka zgjidhur problemin e pandëshkueshmërisë. Edhe pse krijimi i SPAK-ut ka sjellë rritje të hetimeve dhe ndjekjeve penale ndaj zyrtarëve të akuzuar për abuzime, raporti thekson se ende ka raste kur persona me ndikim politik ose ekonomik arrijnë t’i shmangen përgjegjësisë ligjore.
Po ashtu, përmenden raste kur persona janë mbajtur për periudha të gjata për pyetje pa u arrestuar zyrtarisht, megjithëse Kushtetuta dhe ligjet shqiptare ndalojnë arrestimet arbitrare dhe ndalimin pa bazë ligjore. Kjo e vendos testin jo vetëm te ligjet në letër, por te zbatimi i tyre nga institucionet.
Siguria dhe burgjet, kontroll formal por probleme të hapura
Sipas OSAC, Ministria e Brendshme mbikëqyr Policinë e Shtetit dhe Gardën e Republikës, ndërsa Forcat e Armatosura janë nën drejtimin e Ministrisë së Mbrojtjes. Raporti vlerëson se autoritetet civile ruajnë kontroll efektiv mbi strukturat e sigurisë.
Por edhe këtu bilanci nuk është i pastër. Raporti përmend probleme që vazhdojnë të ndikojnë në punën e institucioneve të zbatimit të ligjit, ndërsa në sistemin e burgjeve ngrihen shqetësime për korrupsion, veçanërisht lidhur me aksesin në punë dhe programe të posaçme lehtësuese për të dënuarit.
Në pjesën ekonomike, dokumenti thekson se investitorët e huaj vijojnë të evidentojnë pengesa, çka lidhet me perceptimin më të gjerë për transparencën institucionale dhe funksionimin e shtetit ligjor.
Raporti jep një tablo me dy nivele për Shqipërinë: nga njëra anë përmenden përparime relative në zgjedhje dhe në hetimin e korrupsionit, ndërsa nga ana tjetër mbeten të hapura dyshimet për përdorimin e shtetit në politikë, përplasjet në protesta dhe aftësinë reale të institucioneve për të trajtuar të paprekshmit.
Pikërisht aty qëndron edhe thelbi i dokumentit: jo te deklarimet optimiste, por te hendeku mes standardeve të shpallura dhe praktikës që qytetarët përballin në terren.