Në një kamp të të burgosurve të luftës në Ukrainën perëndimore nuk mbahen vetëm ushtarë rusë të kapur në front, por edhe burra të lindur në Ukrainë që kanë luftuar nën uniformën ruse. Për Kievin, ata mbeten shtetas ukrainas dhe përballen me akuza për tradhti; për vetë disa prej tyre, identiteti kombëtar është zhvendosur prej vitesh nën kontrollin rus në territoret e pushtuara.
Mes robërve të luftës, edhe shtetas ukrainas të rreshtuar me Moskën
Në kamp ndodhen të burgosur të ardhur nga rajone të ndryshme të Rusisë, por edhe nga pjesë të Ukrainës të pushtuara prej vitesh. Disa prej tyre iu bashkuan forcave ruse dhe më pas u kapën nga ushtria ukrainase në fushëbetejë.
Kur autoritetet ukrainase ndalojnë shtetas të vet që kanë luftuar në anën ruse, çështja nuk trajtohet vetëm si rob lufte. Sipas versionit zyrtar të Kievit, ata konsiderohen ende ukrainas dhe mund të hetohen për tradhti, edhe pse vijnë nga zona ku kontrolli rus ka qenë i gjatë dhe ndikimi politik e mediatik ka depërtuar thellë.
Rrëfime pa pendesë dhe identitete të përmbysura nga lufta
Një nga të burgosurit, Anton, tregon se ishte 10 vjeç kur zona e Donbasit ku jetonte ra nën kontrollin pro-rus. Kur nisi pushtimi i gjerë i vitit 2022 dhe ai mbushi 18 vjeç, u regjistrua menjëherë në ushtrinë ruse.
Ai thotë se nuk pendohet për zgjedhjen dhe se e shihte veten duke mbrojtur tokën e tij. Në dëshminë e tij përsëriten edhe argumente që përputhen me narrativën ruse për luftën, çka tregon se për një pjesë të këtyre të rinjve konflikti nuk është vetëm ushtarak, por edhe produkt i një formësimi të gjatë ideologjik.
Sipas një zyrtari ukrainas të përfshirë në koordinimin e çështjeve të të burgosurve të luftës, shumë prej këtyre personave janë fort pro-rusë dhe kanë identitet kombëtar të paqartë. Një tjetër i burgosur, Sergei nga Luhansku, shkon edhe më tej duke thënë se e konsideron veten rus, ashtu si familjen e tij.
Jo të gjithë thonë se shkuan me dëshirë
Pamja nuk është e njëtrajtshme. Jo çdo ukrainas i kapur në anën ruse pretendon se ka hyrë vullnetarisht në luftë. Një burrë nga rajoni i Donetskut thotë se ishte detyruar të luftonte dhe se familja e tij kishte mbetur në zonë jo për bindje politike, por sepse ajo ishte shtëpia e tyre.
Sipas një vlerësimi të bazuar në të dhëna të inteligjencës ukrainase, më shumë se 50 mijë ukrainas mund të jenë rekrutuar me forcë në territoret e pushtuara. Vlerësime të tjera japin shifra edhe më të larta, çka e bën edhe më të paqartë vijën mes bashkëpunimit, mbijetesës dhe detyrimit nën pushtim.
Nga fronti në punishte: arkivole, dekorime dhe pritje për shkëmbim
Brenda kampit, të burgosurit punojnë në punishte për të siguruar të ardhura shtesë me të cilat blejnë ushqime apo cigare. Disa ndërtojnë arkivole prej druri, të tjerë prodhojnë pemë artificiale Krishtlindjesh dhe zbukurime festive.
Kontrasti është i fortë: burra që erdhën në Ukrainë me armë në dorë, tani kalojnë ditët duke prodhuar mallra për tregun. Mes tyre ka edhe të dënuar që, sipas rrëfimeve të tyre, iu bashkuan ushtrisë ruse për të shmangur dënime të gjata me burg.
Disa prej tyre thonë se kishin besuar se pas një viti lufte do të fitonin lirinë, por kontratat u rinovuan automatikisht. Në këto dëshmi del një tjetër anë e mekanizmit rus të rekrutimit: përdorimi i të burgosurve si rezervë për njësitë më të rrezikshme të frontit.
Moskës nuk i ka me ngut, ndërsa fundi i luftës nuk duket afër
Për Ukrainën, të burgosurit e luftës shërbejnë kryesisht si mjet shkëmbimi për kthimin e ushtarëve ukrainas të kapur nga Rusia. Por në rastin e ukrainasve nga Donbasi që luftuan për Moskën, situata duket më e paqartë.
Sipas pretendimeve të një të burgosuri, vetëm rreth një duzinë prej tyre janë shkëmbyer këtë vit. Kjo ka ushqyer bindjen mes disa të ndaluarve se Moska nuk i konsideron prioritet.
Edhe vetë të burgosurit e intervistuar nuk besojnë se lufta do të mbyllet shpejt. Disa prej tyre mendojnë se Kremlini nuk do të ndalet pa synuar kontrollin e plotë të Donbasit, ndërsa të tjerë thonë hapur se njerëzit në terren janë të lodhur dhe duan vetëm fundin e konfliktit.
Historia e këtyre të burgosurve nxjerr në pah një nga nyjet më të errëta të luftës në Ukrainë: çfarë ndodh kur shtetas të lindur në Ukrainë rriten për vite nën administrim, propagandë dhe presion rus, pastaj kapen duke luftuar kundër vendit të tyre.
Mes akuzave për tradhti, pretendimeve për rekrutim me forcë dhe identiteteve të deformuara nga pushtimi, kufiri mes fajit individual dhe manipulimit shtetëror mbetet thellësisht i debatueshëm.