Ka vendime gjykatash që mbyllin një çështje. Ka të tjera që hapin një plagë.
Vendimi i Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut për Xhezair Zaganjorin bën të dyja: i mbyll derën ish-kryetarit të Gjykatës së Lartë, por njëkohësisht i hap sërish Shqipërisë pasqyrën e saj më të sikletshme — atë të një sistemi drejtësie ku vetingu u shit si pastrim historik, ndërsa shpesh funksionoi si operacion selektiv me kirurgë të zgjedhur, bisturi politike dhe shumë pak dritë publike.
Strasburgu ishte i qartë: shkarkimi i Zaganjorit nuk ishte arbitrar. Nuk ishte shkelje e jetës private. Nuk ishte masë disproporcionale. Ish-kreu i gjyqësorit shqiptar nuk arriti të bindte gjykatën se problemet në deklarimet e tij ishin thjesht gabime të vogla, lapsuse njerëzore apo paqartësi të pafajshme të viteve të largëta.
Në qendër të çështjes qëndronte ajo që në Shqipëri shpesh trajtohet si hollësi teknike, por në çdo shtet serioz është themeli i integritetit publik: gjurmueshmëria e parave.
Një apartament në Durrës, pagesa jashtë zyrës noteriale, një shumë prej 16 mijë dollarësh që pretendohej se ishte tërhequr nga një bankë, ndërkohë që të dhënat bankare tregonin se depozita nuk ishte prekur. Deficite financiare për vitet 2012 dhe 2014. Diferenca të konsiderueshme në deklarimet për shpenzimet e familjarëve jashtë vendit. Mungesë dokumentesh për kategori të rëndësishme shpenzimesh.
Këto nuk janë nuanca. Janë pyetje që shkojnë në zemër të besimit publik.
Dhe kur pyetjet i drejtohen një njeriu që ka mbajtur majën e sistemit gjyqësor, përgjigjja nuk mund të jetë: “ka kaluar shumë kohë”. Sepse koha mund të zbehë kujtesën, por nuk duhet të zhdukë përgjegjësinë. Sidomos kur bëhet fjalë për ata që për vite me radhë kanë gjykuar fatet e të tjerëve.
Zaganjori nuk u rrëzua në Strasburg sepse Evropa kishte ndonjë entuziazëm të verbër për vetingun shqiptar. Ai u rrëzua sepse nuk arriti të provojë bindshëm se KPA kishte qenë arbitrare. Dhe kjo është diferenca e madhe që duhet lexuar ftohtë: Gjykata Evropiane nuk tha se vetingu shqiptar është model i përkryer drejtësie. Tha se në këtë rast konkret, shkarkimi nuk kaloi kufirin e shkeljes së Konventës.
Këtu nis pjesa që establishmenti shqiptar nuk do ta dëgjojë.
Sepse vendimi kundër Zaganjorit nuk duhet përdorur si dekor propagandistik për të shenjtëruar vetingun. Ky proces nuk u bë më i pastër vetëm sepse një ish-kryetar Gjykate humbi në Strasburg. Përkundrazi, rasti tregon pikërisht paradoksin shqiptar: një sistem që di të jetë i pamëshirshëm ndaj disave, por shpesh i verbër, i ngadalshëm ose çuditërisht i butë ndaj të tjerëve.
Vetingu në Shqipëri u prezantua si revolucion moral. Në praktikë, shumë herë u duk si filtër i madh institucional ku disa u kapën për mosjustifikime, disa u rrëzuan për deklarime të pasakta, ndërsa të tjerë kaluan mes mjegullës, kontakteve, heshtjeve dhe formulimeve të bukura procedurale.
Problemi nuk është pse u shkarkua Zaganjori. Problemi është pse shqiptarët ende nuk janë të bindur se të gjithë janë matur me të njëjtin metër.
Ky është dështimi i madh i vetingut: jo se preku të paprekshmit, por se nuk arriti të krijojë besimin se preku të gjithë të paprekshmit.
Në një vend normal, një proces pastrimi i drejtësisë do të duhej të prodhonte më shumë drejtësi. Në Shqipëri, prodhoi edhe boshllëqe, vonesa, institucione të paralizuara, karriera të ngritura mbi pazare të reja dhe një sistem ku qytetari ende pret me vite për një vendim, ndërsa elitat vazhdojnë të flasin për “reformë” sikur fjala vetë të ishte provë suksesi.
Zaganjori humbi betejën e tij. Por qytetari shqiptar nuk e ka fituar ende betejën për drejtësi.
Sepse drejtësia nuk është thjesht të largosh një gjyqtar me pasuri të pashpjeguara. Drejtësia është të ndërtosh një sistem ku askush nuk hyn i paprekshëm, askush nuk del i favorizuar dhe askush nuk fshihet pas reformës si pas një flamuri propagande.
Strasburgu tha se shkarkimi i Zaganjorit ishte i pranueshëm.
Por Shqipëria ka ende një pyetje më të madhe për t’i bërë vetes:
A ishte vetingu një pastrim i drejtësisë, apo një rishpërndarje e pushtetit mbi drejtësinë?
Dhe deri sa kjo pyetje të marrë përgjigje të ndershme, asnjë vendim nga Strasburgu nuk mund të shpallet fitore kombëtare. Vetëm një kujtesë e ftohtë se në Shqipëri, edhe kur rrëzohet një njeri i sistemit, sistemi vetë di si të mbijetojë.