Një fjali e Aleksandar Vuçiçit në tubimin e fundit në Beograd ka ndezur menjëherë debatin politik në Serbi: a po sinjalizon ai tërheqje reale nga presidenca, apo një lëvizje të kalkuluar për të ruajtur kontrollin nga një post tjetër? Sipas analizës së Radios Evropa e Lirë, skenari i rikthimit në karrigen e kryeministrit nuk mund të përjashtohet, sidomos në një moment kur pushteti po përballet me protesta të zgjatura dhe kërkesa për zgjedhje të parakohshme.
Deklarata që hapi skenarin e ri
Para mijëra mbështetësve në qendër të Beogradit, Vuçiçi deklaroi se do të jetë president “vetëm edhe për disa javë”. Nëse kjo do të ndodhte, ai do të largohej më pak se një vit para mbarimit të mandatit, që përfundon në maj 2027.
Kjo deklaratë nuk u pa si një njoftim i thjeshtë personal. Në Serbi, ku presidenti është akuzuar prej kohësh nga kundërshtarët dhe organizatat joqeveritare se shtrin ndikimin përtej rolit kushtetues, çdo lëvizje e tij lexohet edhe si manovër për ripozicionim politik.
Pse përmendet posti i kryeministrit
Sipas profesorit të Fakultetit të Shkencave Politike në Beograd, Dushan Spasojeviç, deklarata e fundit mund të lexohet si përgatitje për kalimin në postin e kryeministrit. Sipas tij, një lëvizje e tillë vetëm do ta formalizonte, në aspektin kushtetues, rolin që Vuçiçi sipas kritikëve e ushtron prej vitesh si figura kryesore vendimmarrëse në vend.
Analiza ngre dy llogari të mundshme politike. E para lidhet me faktin se Vuçiçi nuk mund të kandidojë sërish për president, pasi Kushtetuta serbe nuk lejon mandat të tretë. E dyta lidhet me frikën e mundshme të kampit qeverisës se kandidati i SNS-së mund ta ketë të vështirë garën presidenciale, çka do ta shtynte liderin aktual të kërkonte një pozicion tjetër me peshë reale pushteti.
Protestat dhe beteja për kontrollin e kalendarit zgjedhor
Që nga nëntori 2024, Serbia po përballet me protesta masive antiqeveritare, të udhëhequra nga lëvizja studentore, e cila akuzon pushtetin për korrupsion dhe kërkon zgjedhje të parakohshme parlamentare. Deri tani, këto kërkesa janë refuzuar nga Vuçiçi.
Sipas vlerësimit të Spasojeviçit për REL, deklarata e presidentit shërben edhe si sinjal se ai kërkon të mbetet aktori që kontrollon ritmin e proceseve politike: nëse do të ketë zgjedhje, kur do të ketë dhe nëse ato do të bashkohen apo ndahen. Ky është një mesazh me peshë në një klimë ku rruga po kërkon më shumë llogaridhënie se sa sistemi duket i gatshëm të japë.
Çfarë lejon Kushtetuta serbe
Sipas Kushtetutës së Serbisë, presidenti ka rol kryesisht përfaqësues dhe protokollar, ndërsa pushteti ndahet mes legjislativit, ekzekutivit dhe gjyqësorit. Megjithatë, protestuesit antiqeveritarë e kanë akuzuar disa herë Vuçiçin për tejkalim të kompetencave të këtij posti.
Nëse ai do të jepte dorëheqje nga presidenca, nuk do të ishte e domosdoshme që të mbaheshin menjëherë zgjedhje parlamentare që ai të bëhej kryeministër. SNS aktualisht ka shumicën në Kuvend, me 136 nga 250 deputetë, dhe sipas rendit kushtetues, një kryeministër i ri mund të zgjidhet nga Kuvendi me propozim të presidentit. Kjo do të thotë se, në rast dorëheqjeje të kryeministrit aktual Gjuro Macut ose rrëzimi të qeverisë, shumica ekzistuese mund të votojë një kabinet të ri.
Një model i njohur në rajon dhe më gjerë
Spasojeviç e krahason këtë skenar me modelin Putin-Medvedev në Rusi, apo me lëvizjet e përsëritura të Millo Gjukanoviçit në Mal të Zi, ku pushteti ruhej përmes rotacionit të posteve dhe jo domosdoshmërisht përmes largimit real nga kontrolli politik.
Sipas tij, kjo nuk është praktikë tipike e demokracive të zhvilluara evropiane, por pjesë e një tradite ku forca politike identifikohet me liderin dhe jo me institucionin. Deri tani, as Presidenca serbe dhe as SNS nuk i janë përgjigjur pyetjeve të REL-it për këtë skenar apo për afatet e mundshme të zgjedhjeve.
Nëse Vuçiçi do ta çonte deri në fund paralajmërimin e tij, ushtruese e detyrës së presidentit do të bëhej automatikisht kryetarja e Kuvendit, Ana Bërnabiç, për një periudhë deri në tre muaj. Brenda këtij afati do të duhej të shpalleshin zgjedhjet presidenciale.
Pikërisht këtu nis thelbi i debatit: a kemi të bëjmë me një tërheqje nga posti, apo thjesht me një riorganizim të pushtetit në duart e të njëjtit lider. Përgjigjja, të paktën për momentin, mbetet pezull mes heshtjes së institucioneve dhe llogarive të hapura politike në Beograd.