Një kërkim për librin e kujtimeve të Jusuf Vrionit kthehet në një reflektim më të gjerë për kujtesën historike dhe tonin e zemëruar të debatit publik në Tiranën e sotme. Në qendër të tij qëndron një pyetje e pakëndshme: kur revolta politike kalon nga kërkesa për drejtësi te gjuha e zhdukjes së kundërshtarit?
Një libër i gjetur rastësisht, një pasdite e qetë gushti
Rrëfimi nis me përpjekjen disa ditore për të gjetur kujtimet e Jusuf Vrionit, intelektualit dhe përkthyesit të njohur shqiptar, të shkruara në frëngjisht dhe të sjella më pas edhe në shqip. Pas kërkimeve te miq dhe shtëpi botuese, libri mbërrin përmes një personi të panjohur, i gatshëm ta japë pa hezitim.
Takimi zhvillohet pranë Stadiumit “Dinamo”. Më pas, leximi vijon në një kafene në zonën e Myslym Shyrit, në një Tiranë të gushtit më të qetë se zakonisht, pa ngarkesën e zakonshme të trafikut dhe zhurmës urbane. Në këtë atmosferë të rrallë, kujtimet e Vrionit hapin një shtresë tjetër të historisë shqiptare.
Jusuf Vrioni dhe një kapitull i errët i pasluftës
Teksa faqet ecin, rikthehet historia e Jusuf Vrionit, djalit të Iljaz Bej Vrionit, ish-kryeministër i Shqipërisë në vitet ’20, firmëtar i Pavarësisë dhe diplomat. Pas kthimit në Tiranë në vitin 1943, sipas kujtimeve të tij, nis kalvari i vuajtjeve që do ta shoqëronte për vite.
Një nga episodet më tronditëse të përmendura në libër lidhet me fatin e varrit të Iljaz Bej Vrionit. Sipas rrëfimit të Jusuf Vrionit, në vitin 1945 disa të rinj komunistë nga Berati hapën varrin, morën dekoratat, i shkulën dhëmbët e florinjtë dhe më pas hodhën kufomën në lumë. Është një episod i rëndë, që ngre jo vetëm çështje historike, por edhe pyetje për kufijtë ku mund të arrijë urrejtja politike.
Nga dhuna ndaj kujtesës te gjuha e sotme e revolucionit
Në të njëjtën kafene, vëmendjen e tërheq biseda e dy të rinjve, të përfshirë, sipas përshkrimit, në protestat e përnatshme në bulevard. Debati i tyre sillet rreth rrëzimit të qeverisë, burgosjes së klasës politike dhe marrjes së pasurisë së oligarkëve, që ata e konsiderojnë të grabitur.
Pikërisht këtu ngrihet lidhja mes kujtesës së së kaluarës dhe nervit të sotëm politik. Revolta ndaj padrejtësive, korrupsionit apo kapjes së pasurisë publike është një realitet i pranishëm në diskursin publik. Por kur zemërimi fillon të shprehet me fjalor zhdukjeje, paralelja me format e verbra të urrejtjes historike bëhet e vështirë të injorohet.
Një pyetje që mbetet pezull
Rrëfimi nuk jep përgjigje të prera për burimin e asaj urrejtjeje që shpërtheu pas ardhjes së komunistëve në pushtet. Ai ngre dyshimin nëse ishte ideologjia, hakmarrja sociale apo një përzierje e varfërisë, padrejtësive të mbledhura dhe indoktrinimit politik.
Në fund, dilema mbetet aktuale: a po lexohet thjesht historia e një kohe të mbyllur, apo një paralajmërim se gjuha e urrejtjes, edhe kur vishet me premtimin e drejtësisë, mund të prodhojë sërish pasoja të rënda? Në një klimë ku zemërimi ndaj elitave politike dhe ekonomike është real, kjo pyetje tingëllon më afër se sa duket.
Mes një Tirane pothuajse bosh dhe faqeve të një kujtese të rëndë, rrëfimi vendos përballë dy kohë: Shqipërinë e pasluftës dhe Shqipërinë e pakënaqësisë së sotme.
Ajo që mbetet nuk është vetëm emocioni i leximit, por shqetësimi se historia mund të mos përsëritet njësoj, por mund të rikthehet si jehonë në fjalët dhe instinktet e kohës sonë.