Debati për godinën ku është themeluar Klubi Labëria po del përtej çështjes së një ndërtese të vetme. Në qendër është përplasja mes një projekti për muze kushtuar historisë së hebrenjve në Vlorë dhe pyetjes nëse një kujtesë e re mund të ndërtohet duke zbehur një tjetër, po aq të rrënjosur në historinë e qytetit.
Një muze i nevojshëm, por jo mbi fshirjen e një historie tjetër
Në analizën e tij, Auron Tare e konsideron të vlefshme ngritjen e një muzeu për historinë e hebrenjve në Vlorë. Sipas tij, bëhet fjalë për një kapitull që ka qëndruar gjatë në hije, ndonëse lidhet ngushtë me historinë e migrimeve, tregtisë dhe botës mesdhetare.
Por thelbi i debatit, sipas kësaj qasjeje, nuk është nëse qyteti duhet ta ketë një muze të tillë. Pikëpyetja është nëse kjo duhet të bëhet duke zhvendosur ose relativizuar kujtesën e ish-Klubit Labëria, një godinë që për shumë vlonjatë përfaqëson më shumë se sa mure e fasadë.
Ish-Klubi Labëria si objekt kujtese dhe jo thjesht si pronë
Analiza e trajton godinën si pjesë të trashëgimisë shpirtërore të Labërisë në Vlorë. Në këtë këndvështrim, ndërtesa nuk shihet vetëm si objekt që mund të ripërdoret me një emër të ri, por si një vend ku është depozituar një pjesë e memories qytetare.
Kritika bëhet më e fortë te mënyra si trajtohen shpesh ndërhyrjet mbi trashëgiminë: me logjikën e ashtuquajtur të “rijetëzimit”, ku emri i vjetër hiqet, funksioni ndryshohet dhe më pas paraqitet si shpëtim i historisë. Pikërisht kjo qasje ngre dyshime edhe në këtë rast.
Historia hebraike e Vlorës brenda historisë së qytetit
Tare argumenton se prania hebraike në Vlorë duhet parë në kuadrin më të gjerë të historisë së qytetit si port osman dhe nyje tregtare mesdhetare. Ai ndalet te vendosja e hebrenjve sefardë në territoret osmane pas dëbimeve nga Gadishulli Iberik, duke theksuar se kjo lëvizje nuk u diktua nga mëshira, por nga interesa ekonomike dhe politike të Perandorisë Osmane.
Në këtë lexim, komuniteti hebraik nuk paraqitet si trup i shkëputur nga historia vendase, por si pjesë e zhvillimeve urbane, tregtare dhe shoqërore të Vlorës. Për këtë arsye, analiza ngre pyetjen nëse historia e hebrenjve duhet vendosur në një muze të veçantë apo të integrohet në narrativën më të gjerë historike të qytetit.
Përplasja mes projekteve të ditës dhe kujtesës lokale
Një nga akset më kritikë të analizës lidhet me mënyrën si vendimmarrja publike mund të ndikohet nga interesa apo koniunktura politike të momentit. Pa hyrë në detaje institucionale, teksti paralajmëron se projektet që tingëllojnë mirë në plan diplomatik ose ndërkombëtar nuk janë automatikisht të drejta për kujtesën lokale.
Sipas kësaj logjike, Vlora nuk është një qytet bosh ku historitë mund të vendosen sipas modës së ditës. Ajo mbart shtresa të shumta kujtese dhe çdo ndërhyrje mbi një godinë me peshë simbolike kërkon më shumë se sa një tabelë të re apo një koncept tërheqës projekti.
Pyetja që mbetet e hapur në Vlorë
Në fund, debati kthehet te një dilemë më e gjerë: si të respektohet historia e një komuniteti tjetër pa e shtyrë në periferi kujtesën vendase. Analiza mban qëndrimin se muzeu për hebrenjtë mund të ndërtohet, por jo duke e bërë më pak të rëndësishme historinë e Labërisë dhe të vetë Vlorës.
Kjo e bën diskutimin më të thellë se sa një debat urbanistik. Bëhet fjalë për mënyrën se si institucionet dhe politika zgjedhin të administrojnë historinë: si trashëgimi për t’u ruajtur, apo si hapësirë që riformatohet sipas interesit të radhës.
Pikërisht këtu qëndron edhe nyja e vërtetë e polemikës: jo te kundërshtimi i historisë hebraike, por te frika se një kujtesë e rëndësishme e Vlorës mund të zbehet në emër të një projekti të ri.
Për një qytet me kaq shumë shtresa historie, pyetja nuk është vetëm çfarë muzeu ndërtohet, por cilën histori zgjedh të mbash në zemër të qytetit dhe cilën e shtyn në hije.