Kosova hyn në një afat kritik më 6 tetor për zgjedhjen e presidentit të ri, por nyja nuk është vetëm nëse do të ketë apo jo një emër në krye të shtetit. Po aq problematike mbetet pyetja se kush i ushtron kompetencat presidenciale nëse afati digjet, Kuvendi shpërndahet automatikisht dhe vendi futet në zgjedhje të jashtëzakonshme pa një zgjidhje të qartë kushtetuese.
Afati kushtetues mbyllet më 6 tetor
Gjykata Kushtetuese ka konstatuar në aktgjykimet KO256/26 dhe KO258/26 se afati 60-ditor për zgjedhjen e presidentit ka nisur më 8 gusht dhe përfundon më 6 tetor.
Kjo lidhet me nenin 82 të Kushtetutës, i cili parashikon se Kuvendi shpërndahet nëse presidenti nuk zgjidhet brenda 60 ditësh nga nisja e procedurës. Me këtë lexim, nëse vota dështon deri në fund të afatit, nuk kërkohet një vendim i ri politik për shpërndarjen e Kuvendit: mekanizmi kushtetues hyn vetë në fuqi.
Gjykata e kishte sqaruar edhe më herët se dështimi për zgjedhjen e presidentit çon në zgjedhje të parakohshme, të cilat duhet të mbahen brenda 45 ditësh. Pra, kalendari për shpërndarjen është më i qartë sesa autoriteti që duhet ta administrojë atë.
Kush mbetet në krye të shtetit?
Në rrethana normale, kompetencat e presidentit do t’i kalonin kryetares së Kuvendit si ushtruese detyre. Por në këtë rast, situata përplaset me kufirin kushtetues të gjashtë muajve.
Albulena Haxhiu e mori këtë rol pas përfundimit të mandatit të Vjosa Osmanit më 4 prill. Neni 90, paragrafi 3, parashikon se posti i ushtruesit të detyrës së presidentit nuk mund të ushtrohet më gjatë se gjashtë muaj.
Këtu shfaqet boshllëku që Kushtetuta nuk e zgjidh qartë: çfarë ndodh pasi mbaron ky afat, ndërsa presidenti i ri ende nuk është zgjedhur?
Paralajmërimi për krizë institucionale
Sipas interpretimeve të disa organizatave të shoqërisë civile në Kosovë, kufiri gjashtëmujor është absolut dhe nuk mund të anashkalohet vetëm sepse partitë nuk kanë prodhuar marrëveshje.
Naim Jakaj nga Instituti i Kosovës për Drejtësi ka argumentuar për Radion Evropa e Lirë se, pas skadimit të këtij afati, vendi mund të mbetet pa ushtrues detyre të presidentit. Sipas tij, kjo hap rrezikun e një kaosi kushtetues, pasi disa funksione të rëndësishme shtetërore mund të mbeten pa u ushtruar.
Çështja nuk është simbolike. Presidenti është edhe Komandant Suprem i Forcës së Sigurisë së Kosovës, ndërsa po ashtu ka rol kyç në shpalljen e zgjedhjeve për Kuvendin dhe në thirrjen e mbledhjes së parë të legjislaturës së re.
KDI kërkon sqarim nga Gjykata Kushtetuese
Në një analizë të publikuar më 2 tetor, Instituti Demokratik i Kosovës vlerësoi se Kushtetuta nuk e parasheh qartë se kush i ushtron kompetencat presidenciale pas përfundimit të periudhës gjashtëmujore.
KDI i ka bërë thirrje Albulena Haxhiut, në cilësinë e ushtrueses së detyrës së presidentit, ose palëve të tjera të autorizuara, që t’i drejtohen Gjykatës Kushtetuese për sqarim mbi ushtrimin e kompetencave pas 4 tetorit dhe mbi autoritetin për shpalljen e zgjedhjeve në rast të shpërndarjes së Kuvendit.
Deri tani nuk ka një zgjidhje të shprehur nga Gjykata për këtë vakum. Edhe pyetjeve drejtuar Zyrës së Presidentes mbi vijimin e kompetencave të Haxhiut dhe procedurën për zgjedhjet e parakohshme nuk u është kthyer përgjigje.
Zgjedhjet mund të shpallen, por mbetet dilema kush i firmos
Sipas vlerësimeve të bëra publike, problemi nuk kufizohet te data e zgjedhjeve, por te autoriteti që duhet t’i dekretojë ato në një situatë kur posti i presidentit mbetet pa zgjidhje.
Jakaj ka argumentuar se, nëse palët politike nuk po arrijnë marrëveshje, Kuvendi duhej ta kishte zhvilluar procesin e votimit edhe në rast dështimi, në mënyrë që ushtruesja e detyrës të mund të thërriste partitë dhe të caktonte datën e zgjedhjeve të reja si një rrugë emergjente për dalje nga bllokada.
Pa një interpretim të ri kushtetues, Kosova rrezikon të hyjë në një krizë ku Kushtetuta e përcakton shpërndarjen e Kuvendit, por nuk jep me të njëjtën qartësi dorën që duhet të aktivizojë hapat pasues.
Nëse presidenti nuk zgjidhet deri në skadimin e afatit, dilema nuk do të jetë vetëm politike. Ajo kthehet menjëherë në çështje funksionale të shtetit: kush ushtron kompetencat presidenciale dhe kush mban përgjegjësinë për të çuar përpara procesin zgjedhor.
Pikërisht në këtë pikë, boshllëku kushtetues del nga zona e debatit juridik dhe kthehet në problem të drejtpërdrejtë institucional.