Kosova mund të përballet pas 4 tetorit me një nga ngërçet më të forta institucionale të viteve të fundit. Afati gjashtëmujor gjatë të cilit posti i presidentit mund të mbahet nga një ushtrues detyre po mbaron, ndërsa institucionet politike nuk kanë prodhuar ende as Kuvend të konstituuar, as marrëveshje për kreun e ri të shtetit.
Afati po mbaron, institucionet mbeten pezull
Më 4 tetor përfundon periudha gjashtëmujore që Kushtetuta e Kosovës parashikon për ushtrimin e detyrës së presidentit nga një ushtrues detyre. Albulena Haxhiu e mori këtë rol më 4 prill, pasi Vjosa Osmanit i përfundoi mandati pesëvjeçar.
Ngërçi politik për emrin e presidentit të ri e çoi vendin në zgjedhje të parakohshme parlamentare. Por edhe pas votimeve të 7 qershorit, Kuvendi i ri nuk është konstituuar, ndonëse afati kushtetues ka kaluar, çka e ka shtyrë më tej zgjidhjen e krizës.
Juristët: pas 4 tetorit nis një territor pa bazë të qartë
Interpretimet për atë që ndodh pas 4 tetorit janë të ndara, sepse një situatë e tillë nuk është e parashikuar qartë në Kushtetutë. Sipas Eugen Cakollit nga Instituti Demokratik i Kosovës, afati gjashtëmujor është absolut dhe nuk mund të ripërsëritet në asnjë skenar.
Melos Kolshi nga Instituti i Kosovës për Drejtësi mban të njëjtën linjë, duke argumentuar se çdo vazhdim i ushtrimit të detyrës së presidentit pas këtij afati do të ishte pa bazë kushtetuese dhe do të cenonte rendin institucional.
Sipas këtyre vlerësimeve, mungesa e një presidenti me mandat kushtetues nuk është thjesht problem formal. Ajo prek funksionimin e institucioneve, përfaqësimin e shtetit, kompetencat në siguri dhe mbrojtje, si edhe procedura të tjera që Kushtetuta ia rezervon kreut të shtetit.
Versioni i LVV-së: afati mund të rinisë me kryetarin e ri të Kuvendit
Një tjetër interpretim vjen nga Lëvizja Vetëvendosje. Deputeti Adnan Rrustemi ka deklaruar se ushtrimi i detyrës së presidentit lidhet me postin e kryetarit të Kuvendit dhe, sipas këtij leximi, me zgjedhjen e kryetarit të ri të Kuvendit do të niste edhe një afat i ri gjashtëmujor deri në zgjedhjen e presidentit.
Ky interpretim kundërshtohet nga juristët e cituar në debat. Sipas tyre, një zgjidhje e tillë do të relativizonte vetë detyrimin kushtetues për zgjedhjen e presidentit dhe do të krijonte mundësinë që posti të mbahej në mënyrë të zgjatur nga ushtrues detyre.
Dy afate që nuk ecin më bashkë
Debati është ndërlikuar edhe më shumë nga afati 60-ditor për zgjedhjen e presidentit, i cili nis vetëm pasi të konstituohet Kuvendi. Pikërisht këtu qëndron nyja: sa më shumë vonohet konstituimi i Kuvendit, aq më shumë shtyhet ky afat përtej 4 tetorit.
Sipas vlerësimeve juridike, kjo krijon një përplasje mes dy afateve kushtetuese që nuk ecin më paralelisht. Nëse presidenti nuk zgjidhet në kohë, vendi mund të mbetet pa instancën që dekreton mandatarin për kryeministër, pa komandantin suprem të ushtrisë dhe pa hallkën që ndërhyn në disa procese kyçe shtetërore.
Kushtetuta e Kosovës parashikon që presidenti zgjidhet nga Kuvendi me votim të fshehtë. Në dy rundet e para kërkohen 80 vota nga 120 deputetë, ndërsa në të tretin duhen 61 vota nga të paktën 80 deputetë të pranishëm. Nëse edhe raundi i tretë dështon, Kuvendi shpërndahet dhe shpallen zgjedhje të reja brenda 45 ditësh.
Sytë nga Kushtetuesja, por zgjidhja mbetet politike
Në mungesë të një norme të qartë për skenarin pas 4 tetorit, zgjidhja juridike që po përmendet më shpesh është ndërhyrja e Gjykatës Kushtetuese. Sipas këtij qëndrimi, të paktën dhjetë deputetë do të mund t’i drejtoheshin gjykatës për të sqaruar efektet juridike të dështimit për zgjedhjen e presidentit brenda afatit gjashtëmujor.
Megjithatë, para se çështja të kalojë te arbitrazhi kushtetues, përgjegjësia mbetet te politika. Edhe vetë kampet që lexojnë ndryshe Kushtetutën pranojnë se rruga më e sigurt është një marrëveshje për presidentin e ri, në mënyrë që Kosova të mos hyjë në një vakum institucional që Kushtetuta nuk e zgjidh qartë.
Kriza nuk lidhet vetëm me një emër për presidentin, por me aftësinë e sistemit politik për të mos e shtyrë shtetin në një zonë gri kushtetuese.
Nëse afatet digjen pa marrëveshje, debati nuk do të jetë më thjesht politik, por për legjitimitetin e vetë funksionimit të institucioneve.