Debati për Dhomat e Specializuara në Hagë nuk është thjesht çështje teknike juridike. Në thelb, ai prek mënyrën si interpretohet lufta e Kosovës, kufijtë e drejtësisë ndërkombëtare dhe rolin që institucionet e Kosovës pranuan të merrnin nën presionin e aleatëve perëndimorë në vitin 2015.
Çfarë përfaqëson Haga dhe pse ngatërrohen shpesh institucionet
Haga njihet si një nga qendrat kryesore të drejtësisë ndërkombëtare, por termi “Gjykata e Hagës” përdoret shpesh në mënyrë të paqartë për institucione të ndryshme, me mandate dhe funksione të ndara.
Në këtë qytet veprojnë si organi i OKB-së për mosmarrëveshjet mes shteteve, ashtu edhe gjykata të posaçme për krime të rënda ndërkombëtare. Në këtë mozaik hyjnë edhe tribunalet ad hoc dhe Dhomat e Specializuara të Kosovës, të cilat kanë një status të veçantë krahasuar me strukturat e tjera të ngjashme.
Vendimi i vitit 2015 dhe presioni politik mbi Kosovën
Më 3 gusht 2015, Kuvendi i Kosovës miratoi ndryshimet kushtetuese dhe ligjin që i hapi rrugë krijimit të Dhomave të Specializuara. Sipas këtij interpretimi, vendimi nuk erdhi si produkt i një nisme të brendshme të zakonshme, por nën presion të fortë diplomatik nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara.
Argumenti i kohës ishte se refuzimi mund të çonte te një tribunal krejtësisht ndërkombëtar, i ngritur përmes Këshillit të Sigurimit të OKB-së, ku Kosova do të kishte edhe më pak hapësirë kushtetuese e politike. Po ashtu, në sfond ishte edhe nevoja për t’iu përgjigjur juridikisht pretendimeve të raportit të vitit 2010 për trafikim organesh.
Struktura që u ngrit doli hibride: formalisht pjesë e sistemit të Kosovës, por me seli në Hagë, me staf ndërkombëtar dhe me financim nga BE-ja. Pikërisht ky model ka ushqyer debat të vazhdueshëm për shkallën e llogaridhënies dhe të mbikëqyrjes reale mbi këtë mekanizëm.
Pika e nxehtë: doktrina e Ndërmarrjes së Përbashkët Kriminale
Nyja kryesore e debatit lidhet me përdorimin e doktrinës së Ndërmarrjes së Përbashkët Kriminale, e njohur si NPK. Sipas këtij këndvështrimi kritik, pasi akuzat për trafikim organesh ranë për mungesë provash, boshti i ndërtuar fillimisht mbi atë pretendim u zhvendos drejt një interpretimi më të gjerë të krimeve të luftës përmes NPK-së.
Kjo ka nxitur kundërshtimin se objekti fillestar i arsyetimit politik dhe juridik për krijimin e kësaj gjykate u deformua gjatë rrugës. Pretendimi kritik është se përmes një formulimi të gjerë të NPK-së mund të krijohet një konstrukt ku përgjegjësia e disa individëve zgjerohet deri në prekjen e vetë udhëheqjes politike dhe ushtarake të UÇK-së.
Pikërisht këtu bie në sy edhe përplasja me versionin zyrtar se në Hagë po gjykohen vetëm individë. Kundërshtarët e kësaj qasjeje argumentojnë se kur në bankën e të akuzuarve janë figura që përfaqësonin kupolën drejtuese të luftës, dallimi formal mes individit dhe strukturës politike-ushtarake bëhet shumë më i brishtë.
Çfarë tregon praktika e mëparshme e tribunaleve
Në analizën juridike që po qarkullon mbi këtë çështje, përmenden raste të ICTY-së ku NPK-ja është provuar vetëm kur ka pasur plan të dokumentuar, urdhra të qartë, zinxhir komande dhe kontroll efektiv shtetëror ose ushtarak. Si shembuj sillen çështjet ndaj drejtuesve politikë e ushtarakë serbë të Bosnjës, si dhe dosjet për krimet e aparatit shtetëror serb në Kosovë.
Po ashtu, kujtohen edhe procese ku gjykatat nuk e pranuan automatikisht tezën e NPK-së ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së. Në këto raste, sipas këtij interpretimi, përgjegjësia nuk u shtri kolektivisht kur mungonte prova për një plan të përbashkët kriminal.
Një tjetër pikë kyçe është dallimi mes qëllimit të përbashkët kriminal dhe përgjegjësisë komanduese. Kritika thekson se dijenia për shkelje, neglizhenca apo pamundësia për t’i parandaluar ato nuk mund të barazohen vetvetiu me pjesëmarrje në një ndërmarrje të përbashkët kriminale.
Përplasja mbi legalitetin dhe mungesën e kontrollit të jashtëm
Një kundërshtim tjetër lidhet me parimin e legalitetit. Sipas kësaj linje argumentimi, ngjarjet e viteve 1998-1999 duhet të gjykohen mbi bazën e ligjit në fuqi në atë kohë, ndërsa përdorimi i koncepteve më të zgjeruara doktrinore të zhvilluara më vonë ngre pikëpyetje serioze juridike.
Në të njëjtën kohë, ngrihet edhe shqetësimi për izolimin institucional të Dhomave të Specializuara. Kritika vë në dukje se kjo strukturë nuk ka një shkallë të jashtme kontrolli evropian të krahasueshme me mekanizma të tjerë, gjë që ushqen debat për standardet e garancive procedurale, sidomos kur bëhet fjalë për paraburgimin e zgjatur dhe interpretimin e gjerë të NPK-së.
Në këtë kuadër, thelbi i përplasjes mbetet i njëjtë: nëse nuk provohet me standard të lartë ekzistenca e një plani të përbashkët kriminal, vullneti konkret për ta zbatuar atë dhe kontributi domethënës i secilit të akuzuar, atëherë çdo zgjerim i përgjegjësisë rrezikon të kalojë kufirin mes gjykimit penal individual dhe ndërtimit të një narrative më të gjerë politike.
Debati për Hagën dhe Dhomat e Specializuara po zhvillohet njëkohësisht në dy nivele: juridik dhe historik-politik. Pikërisht për këtë arsye, pesha e vendimeve nuk kufizohet vetëm te fati penal i individëve të akuzuar.
Nëse doktrina e NPK-së përdoret pa prova të drejtpërdrejta për plan, qëllim dhe kontroll efektiv, atëherë çështja nuk mbetet më vetëm procedurale. Ajo prek drejtpërdrejt mënyrën si përkufizohet lufta e Kosovës në arenën ndërkombëtare.