Humbja e pushtetit nga Aleksandar Vuçiç nuk e mbyll krizën politike në Serbi. Përkundrazi, ajo hap një fazë më delikate: nëse sistemi i ri do të ketë vullnetin dhe kapacitetin për të hetuar abuzimet e dyshuara të viteve të fundit, përtej ndryshimit të emrave në qeveri.
Nga humbja elektorale te pyetja për llogaridhënie
Pas fitores së Listës Studentore në zgjedhjet e 25 tetorit, fokusi në Serbi është zhvendosur nga rotacioni politik te përgjegjësia për mënyrën si është ushtruar pushteti gjatë sundimit të Partisë Përparimtare Serbe.
Në qendër të debatit janë dyshimet për korrupsion, kapjen politike të institucioneve dhe abuzimet e mundshme të ndodhura gjatë viteve të dominimit të SNS-së. Pyetja më e ndjeshme është nëse hetimet do të mbërrijnë deri te ish-presidenti Vuçiç, i cili për vite u paraqit si figura kryesore vendimmarrëse në vend.
Protestat që ndryshuan klimën politike
Ndryshimi i madh politik erdhi pas valës së protestave të nxitura nga shembja e një strehe betoni në stacionin hekurudhor të Novi Sadit më 1 nëntor 2024, ku humbën jetën 16 persona.
Ngjarja, e lidhur me një objekt të rinovuar, ngriti dyshime serioze për korrupsion, neglizhencë dhe mungesë mbikëqyrjeje në projektet publike. Studentët, që morën rolin kryesor në protesta, kërkuan transparencë mbi dokumentacionin e punimeve dhe përgjegjësi për viktimat. Me kalimin e kohës, lëvizja u kthye në një sfidë të drejtpërdrejtë ndaj pushtetit.
Analistët: hetimi mund të prekë Vuçiçin, por jo domosdoshmërisht me rezultatet që pret publiku
Dy analistë në Beograd, Dushan Spasojeviq dhe Dragan Popoviq, vlerësojnë se një prokurori e re do ta ketë të vështirë të anashkalojë rolin e Vuçiçit në arkitekturën e pushtetit të deritanishëm.
Sipas tyre, fakti që ai ishte vendosur publikisht si qendra reale e vendimmarrjes e bën të pashmangshëm shqyrtimin e rolit të tij, veçanërisht në çështje të ndjeshme si rasti i Novi Sadit. Megjithatë, ata tërheqin vëmendjen se përgjegjësia politike nuk përkthehet automatikisht në përgjegjësi penale.
Pikërisht këtu nis prova e vërtetë për institucionet: jo te retorika për ndryshim, por te aftësia për të mbledhur dokumente, dëshmi dhe prova të qëndrueshme në gjykatë. Sipas vlerësimeve të tyre, ajo që mund të provohet ligjërisht mund të jetë më e kufizuar se pritshmëritë e publikut.
Rreziku i përsëritjes së dështimeve të vjetra
Serbia e ka provuar edhe më parë kalimin nga një regjim i fortë te premtimet për reformë, por jo gjithmonë me rezultate. Pas rrëzimit të Sllobodan Millosheviqit, një pjesë e premtimeve për pastrim institucional dhe ndarje nga praktikat e vjetra mbetën në letër.
Në këtë sfond, premtimet për lustracion dhe konfiskim të pasurive të fituara në mënyrë të paligjshme shihen si test për pushtetin e ri. Por edhe këtu ka skepticizëm: proceset e tilla kërkojnë bazë të fortë juridike dhe rrezikojnë të rrëshqasin në hakmarrje politike nëse përdoren si instrument spastrimi selektiv.
Një tjetër pikë kyçe mbetet hetimi i pasurive të krijuara gjatë viteve të qeverisjes së SNS-së. Sipas vlerësimeve të bëra në Beograd, reforma e administratës tatimore dhe verifikimi i burimit të pasurive mund të japin rezultate më konkrete sesa një spastrim i gjerë politik.
Sfida reale: institucione të pavarura apo vetëm ndërrim dekoratesh
Përtej rezultatit elektoral, sfida kryesore për Serbinë mbetet nëse do të ndërtojë institucione që hetojnë pa u komanduar nga politika. Kjo është pika ku zakonisht ngecin tranzicionet në rajon: largohen figurat, por mekanizmat e varësisë mbeten po aty.
Nëse hetimet ndalen te nivelet e ulëta dhe shmangin qendrën e vërtetë të pushtetit, atëherë ndryshimi rrezikon të mbetet simbolik. Nëse, përkundrazi, procedurat zhvillohen me prova, pa ndërhyrje dhe pa imunitet politik de facto, atëherë Serbia mund të hyjë realisht në një fazë tjetër.
Debati për Vuçiçin nuk është më vetëm politik. Ai është kthyer në provë për drejtësinë, prokurorinë dhe për vetë seriozitetin e premtimeve për reformë në Serbi.
Pyetja nuk është thjesht nëse ish-presidenti do të hetohet, por nëse shteti serb ka vërtet forcën të prekë majën e pushtetit që për vite ka dominuar institucionet.