1 Maji përkujtohet në shumë vende si Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve, por origjina e saj nuk lidhet me një festë simbolike në kuptimin e ngushtë. Ajo buron nga një përplasje e fortë sociale për orarin 8-orësh, kushtet e punës dhe të drejtat bazë të punëtorëve, në një periudhë kur shteti, gjykatat dhe policia, sipas rrëfimit historik të ngjarjeve, u vunë përballë lëvizjes sindikale.
Nga kërkesa për 8 orë punë te mobilizimi masiv
Sipas materialit burimor, lëvizja nisi më 1884, kur Federata e Tregut të Organizuar dhe Bashkimi i Punëtorëve, paraardhëse e Federatës Amerikane të Punëtorëve, miratoi një rezolutë që kërkonte që nga 1 maji 1886 dita e punës për të gjithë punëtorët të ishte 8-orëshe.
Kjo kërkesë u kthye në një pikë grumbullimi për lëvizjen punëtore. Më 1 maj 1886, mbi 200 mijë punëtorë të mbledhur në qendër të Çikagos nisën greva për të kërkuar të drejtat e tyre, në një kohë kur kërkesa për kushte më të drejta pune shihej me armiqësi nga një pjesë e medias dhe strukturave të pushtetit.
Haymarket, ngjarja që ndryshoi kuptimin e 1 Majit
Përplasja më e njohur lidhet me sheshin “Haymarket” në Çikago, në maj 1886. Sipas përmbajtjes burimore, aty humbën jetën drejtues kryesorë të lëvizjes së punëtorëve dhe ngjarja u bë simbol i kostos së lartë që pagoi kjo lëvizje në përballjen me represionin.
Në të njëjtin rrëfim përmendet edhe August Spies, një nga punëtorët e ekzekutuar pas shpërthimit të bombës në Haymarket. Fjalët e tij të fundit, të cituara gjerësisht në historinë e lëvizjes punëtore, mbetën si shenjë e konfliktit të ashpër mes kërkesës për të drejta dhe përgjigjes ndëshkuese të autoriteteve të kohës.
Policia, gjykatat dhe përshkallëzimi i dhunës
Sipas burimit, vitet 1880 në Shtetet e Bashkuara treguan se punëdhënësit përdornin gjithë arsenalin institucional, nga gjykatat te policia, për t’iu kundërvënë organizimit të punëtorëve. Kjo e bën 1 Majin jo thjesht një datë kalendarike, por kujtesë për mënyrën se si kërkesat sociale janë shtypur shpesh me forcë.
Materiali burimor përmend se vdekja e 7 policëve gjatë protestave u përdor si shkak për reagimin e Policisë së Çikagos ndaj lëvizjes. Po ashtu, sipas po të njëjtit version, si pasojë e një bombe të hedhur nga forcat policore u vranë 8 udhëheqës kryesorë të federatës së punëtorëve.
Si u kthye 1 Maji në ditë ndërkombëtare
Tre vjet pas ngjarjeve të Çikagos, më 1889, Internacionalja e Dytë Socialiste e mbajtur në Paris vendosi që 1 Maji të kremtohej si dita e bashkimit, luftës dhe solidaritetit të punëtorëve në mbarë botën.
Që prej asaj kohe, 1 Maji është lidhur me kujtesën e përpjekjeve për të drejta në punë, me organizimin kolektiv dhe me konfliktin historik mes punës dhe pushtetit ekonomik e institucional.
Edhe sot, historia e 1 Majit mbetet më shumë se një ceremoni vjetore. Ajo rikthen në vëmendje se të drejtat në punë nuk kanë ardhur si dhuratë, por si rezultat i përballjeve të gjata sociale dhe politike.
Pikërisht për këtë arsye, kujtesa e kësaj date vazhdon të lexohet si një paralajmërim: sa herë që puna trajtohet si kosto dhe jo si dinjitet, konflikti social rikthehet në qendër.