SHBA po shton investimet në Ballkan në energji dhe infrastrukturë, me synimin e deklaruar për të ulur varësinë e rajonit nga gazi rus dhe për të forcuar pozicionin e saj në tregun europian. Por pas paketës me miliarda dollarë, një nga projektet më të rëndësishme ka hapur debat për procedurat, transparencën dhe mënyrën si po jepen të drejtat afatgjata në sektorin energjetik.
Fokusi te LNG dhe rrjeti i gazit
Sipas një analize të gazetës gjermane Kölner Stadtanzeiger, Uashingtoni po përdor ndryshimet në tregun energjetik europian pas luftës në Ukrainë për të zgjeruar ndikimin e tij në Ballkanin Perëndimor.
Në qendër të kësaj qasjeje janë investimet në terminale të gazit natyror të lëngshëm, gazsjellës dhe marrëveshje afatgjata furnizimi. Sipas këtij versioni, objektivi është që SHBA të pozicionohet si furnizues kryesor gazi për vendet e rajonit.
Projekti kyç: lidhja nga Krk drejt Bosnjës
Një nga projektet më të rëndësishme të përmendura është gazsjellësi Southern Interconnection, që do të lidhë terminalin LNG në ishullin Krk të Kroacisë me Bosnjë dhe Hercegovinën.
Projekti parashikohet të ketë gjatësi 236 kilometra dhe vlerë rreth 1.5 miliardë dollarë. Sipas autoriteteve amerikane, ai konsiderohet pjesë e rëndësishme e bashkëpunimit energjetik me Ballkanin.
Për Bosnjë dhe Hercegovinën, rëndësia strategjike lidhet me faktin se aktualisht mbështetet pothuajse tërësisht te gazi rus që kalon përmes TurkStream, nëpër Bullgari dhe Serbi. Sipas planit, pas përfundimit në vitin 2028, Sarajeva do të ketë akses direkt në burime alternative jo-ruse.
Brukseli ngre pikëpyetje për procedurën
Pikërisht te ky projekt shfaqet edhe tensioni më i madh institucional. Sipas materialit burimor, qeveria e Bosnjë dhe Hercegovinës i ka dhënë një kompanie amerikane një koncesion 30-vjeçar pa tender publik, duke u mbështetur në një ligj të posaçëm.
Bashkimi Europian ka paralajmëruar se shmangia e procedurave standarde të prokurimit mund të ndikojë negativisht si te integrimi i vendit në tregun europian të energjisë, ashtu edhe te përfitimi i fondeve të zhvillimit për Ballkanin Perëndimor.
Ky detaj e nxjerr debatin përtej retorikës së sigurisë energjetike: jo vetëm kush furnizon rajonin me gaz, por edhe me çfarë standardesh jepen kontratat dhe sa transparent është procesi.
Energjia nuk është i vetmi front
Sipas raportimit, prania amerikane nuk po zgjerohet vetëm në energji. Kompanitë amerikane po investojnë edhe në infrastrukturën digjitale të Ballkanit, me synimin për të kufizuar rolin e kompanive kineze si Huawei dhe ZTE.
Paralelisht, po forcohet edhe bashkëpunimi ushtarak me vendet e rajonit, çka tregon se lëvizja amerikane në Ballkan po lexohet jo vetëm si ekonomi, por edhe si projekt më i gjerë gjeopolitik.
Në letër, investimet amerikane paraqiten si zgjidhje për varësinë nga gazi rus dhe si garanci për diversifikim energjetik. Por mënyra si po strukturohen disa prej këtyre projekteve, sidomos kur përfshihen koncesione afatgjata pa tender, mbetet një test real për transparencën dhe rregullat e tregut në rajon.
Për Ballkanin, pyetja nuk është vetëm nga do të vijë gazi nesër, por edhe kush i kontrollon nyjet strategjike dhe me sa llogaridhënie publike ndërtohen ato.