Me zgjedhjet vendore që afrohen, rikthehet një prej debateve më të ndjeshme të administrimit lokal: sa bashki duhet të ketë Shqipëria në ndarjen e re territoriale. Çështja nuk është vetëm teknike. Ajo prek përfaqësimin, funksionalitetin e pushtetit vendor dhe mënyrën se si menaxhohen fondet e taksapaguesve në nivel lokal.
Afati politik po ngushtohet
Debati po merr peshë edhe për shkak të kalendarit elektoral. Nëse ndarja e re territoriale nuk miratohet para zgjedhjeve bashkiake që pritet të mbahen pas rreth 10 muajsh, ndryshimi do të shtyhej për një mandat tjetër.
Kjo e kthen reformën në një vendimmarrje me ndikim të drejtpërdrejtë politik, jo thjesht administrativ. Sa më shumë afrojnë zgjedhjet, aq më i fortë bëhet presioni për një formulë që të kalojë politikisht, jo domosdoshmërisht për variantin më të balancuar institucionalisht.
Si ka ndryshuar harta administrative në kohë
Historikisht, Shqipëria ka kaluar disa modele të organizimit territorial. Nga pavarësia deri në Luftën e Dytë Botërore, vendi ishte i ndarë në prefektura, nënprefektura, bashki dhe komuna, mbi baza gjeografike, historike dhe ekonomike.
Në periudhën komuniste, kjo skemë u zëvendësua gradualisht me 26 rrethe, të administruara nga komitetet ekzekutive. Më pas, pas ndryshimit të sistemit, u rikthye një model me 12 qarqe, 36 rrethe, bashki dhe komuna, ku drejtuesit vendorë zgjidheshin drejtpërdrejt nga qytetarët.
Pse 36 bashki mbetet një formulë e diskutuar
Në vitin 2014, sipas versionit politik të kohës, u hodh ideja që vendi të kishte 36 bashki, një për secilin rreth. Por negociatat parlamentare prodhuan një hartë tjetër, me 61 bashki.
Pas një dekade funksionimi, është ngritur shqetësimi se një pjesë e bashkive të vogla nuk kanë dhënë rezultatet e pritshme. Pikërisht këtu rikthehet pyetja nëse disa njësi duhet t’u bashkohen bashkive më të mëdha, apo nëse modeli me 61 njësi po mbahet në këmbë më shumë nga kompromiset politike sesa nga efikasiteti real.
Mes historisë, popullsisë dhe aftësisë për të mbijetuar financiarisht
Në diskutim nuk janë vetëm kufijtë në hartë, por kriteret që do të përdoren. Nëse merren për bazë vetëm elementët historikë, gjeografikë dhe ekonomikë, logjika e 36 bashkive shihet si e arsyeshme.
Por në praktikë hyjnë edhe filtra të tjerë: dendësia e popullsisë, funksionaliteti, aftësia fiskale dhe kapaciteti për të thithur fonde investimesh. Kjo e komplikon formulën. Për shembull, Kamza dhe Vora mund të lidhen me Tiranën në një lexim klasik territorial, por faktorë të tjerë mund të përdoren për të justifikuar mbajtjen e tyre si bashki më vete. E njëjta dilemë përmendet edhe për Malësinë e Madhe dhe Vaun e Dejës.
Nga ana tjetër, ka raste si Mirdita, ku pesha historike shihet si argument i fortë edhe nëse kriteret e tjera mund të mos dalin aq bindëse. Kjo tregon se vendimmarrja nuk pritet të jetë thjesht matematikë administrative.
Përtej 36-ës dhe ideja e rajoneve
Nga argumentet e paraqitura, del se varianti final mund të mos ndalet te 36 bashki, por të prodhojë një numër më të lartë. Kjo do të ishte një zgjidhje hibride mes logjikës së konsolidimit dhe realiteteve lokale që vështirë se futen në një skemë të vetme.
Paralelisht përmendet edhe një fazë e dytë, ajo e ndarjes në rajone, e cila nuk lidhet drejtpërdrejt me zgjedhjet lokale të pranverës 2027. Në këtë skenar flitet për katër rajone të mëdha: Verior, Qendror, Juglindor dhe Jugperëndimor. Por edhe këtu, përtej hartës teorike, mbetet pyetja thelbësore: sa do të shërbejë reforma për administrim më të mirë dhe sa për riformatim politik të territorit.
Debati për ndarjen e re territoriale pritet të përshpejtohet në muajt në vijim, ndërsa afati zgjedhor ngushton hapësirën për vendime të vonuara.
Në thelb, çështja nuk është vetëm sa bashki do të ketë vendi, por nëse reforma do të ndërtohet mbi nevoja reale të komuniteteve apo mbi llogari të momentit politik.