Çfarë na mësoi Beogradi për politikën e jashtme shqiptare
Volodymyr Zelensky nuk tha asgjë të re në Beograd. Politika e Ukrainës ndaj Kosovës nuk ka ndryshuar që nga viti 2008. Ai thjesht e përsëriti atë, në vendin dhe në momentin që i shërbente Ukrainës.
Pikërisht kjo është arsyeja pse deklarata dhemb në Tiranë. Jo sepse ishte e papritur. Sepse ishte krejtësisht e parashikueshme, dhe ne u sollëm sikur nuk ishte.
Të jemi të saktë me faktet
Ukraina nuk e njeh Kosovën, dhe nuk e ka njohur kurrë. Ky qëndrim është katërmbëdhjetë vjet më i vjetër se lufta dhe nuk lidhet me Serbinë në radhë të parë. Lidhet me vetë Ukrainën: një shtet që lufton për tërësinë e tij territoriale nuk pranon të njohë një shkëputje të njëanshme, sepse i trembet precedentit që Moska do ta përdorte nesër për Krimenë dhe Donbasin. Ky argument mund të kundërshtohet juridikisht — opinioni këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë e dallon qartë rastin e Kosovës nga aneksimet me forcë — por nuk mund të quhet oportunizëm. Për Kievin, kjo është çështje ekzistenciale, jo monedhë tregtimi.
Nga kjo rrjedh një përfundim i pakëndshëm për ne: njohja e Kosovës nga Ukraina nuk ishte kurrë në shitje. Me asnjë çmim. Me asnjë sasi mbështetjeje.
Dhe atëherë pyetja e vërtetë nuk është pse Ukraina nuk na e ktheu borxhin. Pyetja është pse ne paguam kaq shtrenjtë për diçka që nuk blihej.
Spektri që nuk e përdorëm
Mbështetja për Ukrainën nuk ishte zgjedhje. Shqipëria është anëtare e NATO-s dhe vend kandidat i BE-së; asnjë qeveri shqiptare, e majtë a e djathtë, nuk do të qëndronte ndryshe. Kjo duhet thënë qartë, sepse kritika nuk qëndron te drejtimi.
Kritika qëndron te doza. Mes neutralitetit dhe zërit më të lartë antirus në Ballkan ka një spektër të tërë pozicionesh, dhe Shqipëria zgjodhi skajin. Përplasjet publike në Këshillin e Sigurimit. Samitet në Tiranë. Dukshmëria maksimale, e personalizuar, e fotografuar.
Ajo milje shtesë përtej vijës së NATO-s ishte diskrecionale. Ishte kapital i lirë diplomatik. Dhe rregulli i parë i shteteve të vogla është i thjeshtë: kapitalin e lirë e shpenzon te çështja jote jetike, ajo që askush tjetër nuk e mbron për ty. Për Shqipërinë ajo çështje ka një emër dhe vetëm një: njohja ndërkombëtare e Kosovës.
Ukraina kishte njëqind sponsorë. Kosova ka një avokat natyral në botë. Ne ia dhamë miljen shtesë çështjes me njëqind sponsorë.
Krahasimi që dhemb
Shikoni se çfarë bënë të tjerët me të njëjtin kapital. Hungaria dha minimumin dhe nxori koncesione në çdo samit. Turqia luajti në të dy anët dhe fitoi marrëveshje gruri, tregje dronësh dhe peshë negociuese. Polonia, që ka kufi, refugjatë dhe raketa që i bien në territor, të paktën mori trupa amerikane dhe investime mbrojtjeje në këmbim të ekspozimit të saj.
Dhe pastaj Serbia. Beogradi nuk vendosi sanksione ndaj Rusisë, mbajti marrëdhëniet me Moskën, dhe përsëri e priti Zelenskyn si mysafir të kërkuar. Vuçiqi dha më pak se ne dhe mori më shumë. Ky është dështimi që duhet analizuar — jo me fyerje, por me llogari.
Shqipëria nuk ka kufi me Rusinë, nuk ka pakicë ruse, nuk ka varësi energjetike ruse, nuk ka tregti të rëndësishme me të. Nga të gjitha vendet e Evropës, ne kishim lirinë më të madhe për të qenë të matur. E përdorëm më pak se kushdo.
Kur Papa ndërron qëndrim
Pozicionimi ekstrem ka edhe një kosto të dytë, që po e paguajmë tani. Bota për të cilën u ndërtua ai pozicion nuk ekziston më. Uashingtoni bisedon drejtpërdrejt me Moskën. Kryeqytetet evropiane kalibrojnë tonet. Vija e mesme e aleancës, ajo që një shtet i vogël duhet ta ndjekë, është zhvendosur.
Vendet që qëndruan afër mesit rrotullohen bashkë me të, pa zhurmë dhe pa turp. Vendet që u pozicionuan në skaj, me zë të lartë dhe me fotografi, nuk lëvizin dot pa u dukur. Politika jonë e jashtme prej njëzet e pesë vjetësh ka pasur një aksiomë — kurrë në anën e kundërt të amerikanëve — dhe ajo aksiomë kërkon aftësi manovrimi. Manovrimi kërkon heshtje. Ne e ndërtuam pozicionin me altoparlant.
Nuk paguam thjesht shtrenjtë. Blemë biletë të pakthyeshme.
Çfarë duhej bërë, dhe çfarë duhet bërë
E njëjta substancë politike — sanksionet, votat, radhitja euroatlantike — mund të jepej me gjysmën e dukshmërisë dhe me asnjë kosto në Bruksel. Diferenca mes asaj që bëmë dhe asaj që duhej të bënim nuk është parimore. Është çmim dhe paketim.
Dhe kapitali i kursyer kishte një adresë të qartë. Çdo orë diplomatike, çdo favor i mbledhur, çdo prani në tavolinat e mëdha duhej të kishte një pyetje të vetme pas vetes: si përkthehet kjo në një njohje më shumë për Kosovën, në një derë më pak të mbyllur, në një precedent më të fortë juridik?
Kjo mbetet detyra edhe sot. Shqipëria ka të drejtë t’i kërkojë Kievit, me argumentin e Gjykatës Ndërkombëtare në dorë, që Kosova të mos trajtohet si paralel i territoreve të pushtuara me forcë — dhe ta bëjë këtë pa iluzione se miqësia e zëvendëson interesin. Ka të drejtë të mbështesë largimin e Serbisë nga orbita ruse, duke e thënë hapur çmimin: afrimi me Evropën kalon nga normalizimi me Kosovën, jo anash saj.
Mësimi
Zelensky në Beograd nuk e talli askënd. Ai bëri atë që bëjnë shtetet: politikën e interesit të vet. Nëse ka një mësim në këtë histori, nuk është për Ukrainën.
Është për ne: shtetet e vogla nuk maten me zërin. Maten me atë që sjellin në shtëpi. Dhe e vetmja gjë që Shqipëria ka për të sjellë në shtëpi, në çdo epokë dhe nën çdo qeveri, quhet Kosovë.