Një reagim i regjisorit Mevlan Shanaj në rrjetet sociale ka risjellë në qendër një kapitull të errët të historisë shqiptare: goditjen e artistëve dhe intelektualëve nga regjimi komunist. Në fokus janë disa emra të njohur të artit dhe kulturës, të cilët, edhe pse kishin kontribuar në jetën publike apo kishin besuar te sistemi, përfunduan të përndjekur prej tij.
Emra të njohur, fate të ngjashme nën represion
Shanaj përmend Viktor Stratobërdhën, Mihal Luarasin, Kujtim Spahivoglin, Petro Markon dhe Mandi Koçin si figura që, në rrethana të ndryshme, u përplasën me mekanizmin ndëshkues të diktaturës.
Sipas rrëfimit të tij, këto nuk janë thjesht histori individuale, por dëshmi se si pushteti i kohës godiste edhe ata që kishin shërbyer, besuar apo kontribuar për të. Burgosja, përjashtimi, survejimi dhe shkatërrimi i jetës profesionale e personale shfaqen si pjesë e të njëjtit model represiv.
Kur kontributi nuk të mbronte nga dënimi
Një nga pikat që del qartë nga reagimi i Shanajt është se as pjesëmarrja në Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare dhe as bindjet politike nuk garantonin mbrojtje. Përkundrazi, shumë prej atyre që kishin qenë pjesë e asaj kohe, më pas u goditën nga i njëjti regjim.
Kjo e bën edhe më të rëndë panoramën që ai përshkruan: një sistem ku besnikëria nuk siguronte as liri, as dinjitet, ndërsa frika dhe pasiguria depërtonin deri në jetën e përditshme.
Drama e Mandi Koçit
Shanaj ndalet veçanërisht te rasti i Mandi Koçit, i njohur si një prej pionierëve të kamerës në filmin shqiptar. Sipas tij, Koçi, ish-partizan dhe fotograf i shtabit të përgjithshëm, përfundoi në burg dhe vuajti për vite të gjata, deri në vitet ’80.
Pasojat, sipas këtij rrëfimi, nuk mbetën vetëm te ai. Goditja preku edhe familjen e tij, përfshirë bashkëshorten ruse. Pas daljes nga burgu, i rrënuar nga vuajtjet, ai e mbylli jetën në një azil.
Një shembull familjar dhe klima e frikës
Për të shpjeguar logjikën e represionit, Shanaj sjell edhe një histori familjare. Ai rrëfen rastin e të atit të Natashës, i cili u arrestua ditën që lindi vajza dhe bëri dy vjet burg me akuzën për “mungesë vigjilence”, pasi nuk kishte kallëzuar planin e arratisjes së një miku të tij.
Në këtë episod, si edhe në reflektimin më të gjerë të regjisorit, del në pah një realitet ku ndëshkimi nuk varej domosdoshmërisht nga faji i provuar, por nga një aparat që prodhonte frikë, mosbesim dhe pasiguri të përhershme. Sipas tij, shumë raste u ndërtuan me dëshmitarë të sajuar dhe askush nuk mund të konsiderohej realisht i mbrojtur.
Plagë që mbeten në historinë e artit
Shanaj thekson se historia e artit nuk shkruhet vetëm me veprat që kanë mbijetuar, por edhe me jetët e ndërprera dhe talentet e shtypura nga regjimi. Ky këndvështrim e nxjerr debatin përtej kujtesës personale dhe e vendos te përgjegjësia publike për të mos e trajtuar terrorin shtetëror si shënim anësor.
Rikthimi i këtyre emrave në vëmendje shërben jo vetëm si homazh për figurat e dëmtuara, por edhe si kujtesë se kontrolli politik mbi artin nuk goditi vetëm krijimtarinë, por vetë njerëzit pas saj.
Në thelb, reagimi i Shanajt rikthen një pyetje që mbetet e hapur edhe sot në kujtesën publike: si funksiononte një sistem që nuk kursente as ata që i kishte pasur pranë?
Përmes këtyre historive, del sërish në pah kostoja njerëzore e një regjimi që e ktheu ndëshkimin në metodë qeverisjeje dhe frikën në gjendje kolektive.