Projektbuxheti i vitit 2027 për pushtetin vendor po përballet me pikëpyetje të forta, teksa Instituti për Bashkitë ka kërkuar ndërhyrje nga Kuvendi për një çështje që prek drejtpërdrejt paratë publike dhe mënyrën si do të funksionojë harta e re vendore. Sipas dokumentit të dorëzuar në Komisionin për Ekonominë, Punësimin dhe Financat, financimi i parashikuar nuk jep ende një pasqyrë të plotë për kostot që sjell kalimi nga 61 në 46 bashki.
Buxhet jo i zakonshëm për një reformë me pasoja financiare
Instituti vlerëson rritjen e financimit për pushtetin vendor dhe vijimësinë e shërbimeve bazë, por argumenton se buxheti 2027 nuk mund të trajtohet si një buxhet rutinë. Arsyeja, sipas tij, lidhet me faktin se reforma territoriale kërkon jo vetëm mbulim të shpenzimeve aktuale, por edhe financim të posaçëm për tranzicionin.
Në thelb, kërkohet që qeveria të llogarisë paralelisht financimin për 61 bashkitë sa kohë ato ushtrojnë funksionet ligjore, si edhe kostot e kalimit te struktura e re me 46 bashki. Instituti kërkon gjithashtu që të bëhen të qarta kursimet e pritshme dhe ndikimi konkret që reforma do të ketë te shërbimet për qytetarët.
Rritja në letër nuk garanton më shumë autonomi
Në analizën e paraqitur, transferta e pakushtëzuar totale për pushtetin vendor parashikohet të arrijë në 49.4 miliardë lekë në vitin 2027, nga 47.3 miliardë lekë të planifikuara në projektbuxhetin 2026. Kjo përkthehet në një rritje rreth 2.4%.
Por sipas Institutit, rritja nominale nuk duhet lexuar automatikisht si më shumë autonomi financiare, më shumë investime apo shërbime më të mira. Ai kërkon ndarje të qartë mes fondeve që shkojnë për detyrime ligjore, efektin e pagave dhe financimin real të ri për pushtetin vendor.
Formula e shpërndarjes mbetet mbi hartën e vjetër
Një nga kritikat kryesore lidhet me mënyrën si shpërndahen fondet. Sipas Institutit, formula aktuale vijon të mbështetet te 61 bashkitë ekzistuese, ndërkohë që reforma synon 46 njësi të reja vendore.
Për këtë arsye kërkohet publikimi i një simulimi të ri financiar mbi hartën e ardhshme, në mënyrë që të shihet qartë cilat bashki përfitojnë dhe cilat rrezikojnë të humbasin financime pas riorganizimit. Pa një tabelë të tillë, debati për reformën mbetet i pjesshëm dhe pa bilanc të plotë publik.
Mungon bilanci financiar i reformës
Një tjetër problem i ngritur është mungesa e një bilanci financiar të plotë. Dokumentet e projektbuxhetit, sipas vlerësimit të Institutit, nuk japin panoramë të qartë për kostot e konsolidimit, detyrimet që do të trashëgohen, shpenzimet administrative të riorganizimit dhe kursimet reale që mund të krijohen.
Pikërisht për këtë arsye propozohet hartimi i një Plani Financiar të Tranzicionit për periudhën 2027-2029. Në këtë plan kërkohet të përfshihen asetet, kontratat, detyrimet, personeli, projektet në vazhdim dhe burimet e financimit për kostot e njëhershme të reformës.
Zonat rurale, administrata dhe kërkesa për raportim publik
Instituti ndalet edhe te mënyra si reforma mund të prekë administratën vendore. Sipas tij, bashkimi i bashkive nuk duhet reduktuar thjesht në riorganizim strukturash, por duhet të shoqërohet me rritje produktiviteti, forcim të kapaciteteve profesionale dhe përmirësim të shpejtësisë së shërbimeve.
Mes rekomandimeve të dërguara Kuvendit dhe Ministrisë së Financave përfshihen rritja e financimit për zonat rurale dhe malore, standarde konkrete për shërbimet sektoriale dhe rishikimi i grantit të performancës prej 200 milionë lekësh, që kriteret të përshtaten me hartën e re territoriale.
Në fund, kërkohet që institucionet përgjegjëse të raportojnë gjatë vitit 2027 për shpenzimet e tranzicionit, kursimet e realizuara, ndryshimet në personel, investimet sipas territoreve dhe cilësinë e shërbimeve publike. Për Institutin, suksesi i reformës nuk matet me uljen e numrit të bashkive në letër, por me koston dhe cilësinë reale të shërbimeve që marrin qytetarët.
Debati për buxhetin vendor 2027 po nxjerr në pah një problem që shkon përtej shifrave: nëse reforma territoriale po hyn në fazë zbatimi pa një faturë të plotë publike dhe pa garanci të qarta për shërbimet, atëherë barra financiare dhe administrative rrezikon të mbetet sërish te qytetarët dhe njësitë vendore.
Kërkesa për më shumë transparencë mbi kostot, kursimet dhe përfituesit realë të kësaj lëvizjeje e bën diskutimin në Kuvend më shumë se teknik: është test për mënyrën si menaxhohen fondet publike në emër të reformës.