Bumi i ndërtimeve në Shqipëri është rikthyer në qendër të debatit ndërkombëtar, kësaj here përmes një analize të The Guardian, e cila nxjerr në pah jo vetëm projektet spektakolare dhe përfshirjen e arkitektëve të njohur botërorë, por edhe hijet që i shoqërojnë: mungesën e transparencës, presionin mbi mjedisin dhe dyshimet e përsëritura për hyrjen e kapitalit me origjinë të dyshimtë në sektorin e pasurive të paluajtshme.
Një libër me 500 projekte dhe shumë pikëpyetje
Në qendër të shkrimit është “The Albanian Files”, një botim voluminoz me rreth 800 faqe, ku paraqiten mbi 500 projekte nga 60 studio ndërkombëtare arkitekture. Sipas analizës, libri paraqitet si dëshmi e një transformimi të shpejtë urban e turistik, por për kritikët ai shërben edhe si pasqyrë e një procesi të mbyllur për publikun.
Një nga elementët që ngre më shumë pikëpyetje është fakti se në libër nuk përfshihet asnjë studio shqiptare, ndërsa shumë prej projekteve rezultojnë pak ose aspak të njohura për komunitetet që preken prej tyre. Më shumë se 40% e projekteve, sipas raportimit, nuk përmendin as emrin e klientit.
Arkitektët yje, protestat dhe akuzat për vendimmarrje të mbyllur
The Guardian përshkruan edhe tensionin e krijuar në Tiranë gjatë një aktiviteti të lidhur me promovimin e librit, ku pati protesta me slogane kundër “arkitektëve yje” dhe mungesës së përfshirjes së publikut. Kritika kryesore lidhet me idenë se vendimmarrja për projekte me ndikim të madh publik po zhvillohet larg syrit qytetar dhe me standarde të paqarta llogaridhënieje.
Sipas zërave kritikë të cituar në analizë, një grup i ngushtë arkitektësh të huaj thuhet se është kontaktuar drejtpërdrejt dhe është favorizuar nga afrimiteti me zyrën e kryeministrit. Versioni zyrtar i qeverisë i ka mohuar këto akuza, duke i cilësuar si pretendime të pabazuara, ndërsa kryeministri ka këmbëngulur se juritë e konkurseve janë të pavarura dhe pa ndikim politik.
Bregdeti dhe zonat e mbrojtura në qendër të konfliktit
Analiza ndalet gjerësisht te projektet e propozuara në bregdet dhe në territore të ndjeshme mjedisore, nga Gjipja te Rana e Hedhun, Divjakë-Karavasta, Zvërneci dhe Sazani. Pikërisht këtu përplasja bëhet më e ashpër: nga njëra anë promovohen investime luksoze dhe arkitekturë e guximshme, nga ana tjetër shtohen paralajmërimet për dëmtim të habitateve, peizazheve të mbrojtura dhe trashëgimisë natyrore.
The Guardian kujton se një ligj i vitit 2024 lejon ndërtimin e resorteve me pesë yje në zonat e mbrojtura, një zhvillim që ka nxitur kundërshti të forta. Edhe institucionet europiane kanë ngritur shqetësime: një raport i BE-së ka kritikuar këtë kuadër ligjor, ndërsa një rezolutë e Parlamentit Europian ka kërkuar moratorium të menjëhershëm për lejet dhe ndërhyrjet e reja në zona të mbrojtura.
Dyshimet për pastrim parash mbeten mbi sektorin
Përtej estetikës dhe propagandës së zhvillimit, pyetja më e rëndë mbetet financimi. The Guardian rikthen dyshimet e kahershme se ritmi i ndërtimeve dhe çmimet e larta të pasurive nuk shpjegohen lehtë me nivelin e pagave, kredive hipotekore apo fuqinë blerëse në vend.
Në analizë përmenden vlerësime dhe raporte që e identifikojnë sektorin shqiptar të ndërtimit dhe turizmit si të ekspozuar ndaj pastrimit të parave. Përmenden gjithashtu sekuestrimet e SPAK dhe hetimet që, sipas raportimeve të cituara, prekin edhe kompani apo projekte të lidhura me zhvillime të mëdha në tregun imobiliar. Nuk ka pretendime se arkitektët e përmendur kanë kryer shkelje, por tabloja që del është ajo e një sektori ku luksi, mungesa e transparencës dhe kapitali i dyshimtë vazhdojnë të përplasen në të njëjtën skenë.
Analiza e The Guardian nuk e sheh bumin e ndërtimeve në Shqipëri thjesht si histori suksesi urban. Ajo e paraqet si një përzierje të fortë mes ambicies politike, joshjes së tregut luksoz dhe një sistemi vendimmarrjeje që vazhdon të prodhojë më shumë pyetje sesa përgjigje.
Kur projektet shtrihen në bregdet, në zona të mbrojtura dhe në një treg ku dyshimet për para të pista janë të pranishme prej vitesh, debati nuk mbetet më çështje shijesh arkitekturore. Ai kthehet në provë për transparencën, shtetin ligjor dhe mënyrën se si përdoret territori publik në Shqipëri.