Gjashtë muaj pas nisjes së sulmeve amerikane dhe izraelite ndaj Iranit, konflikti mbetet i hapur dhe me pasoja që kanë dalë përtej fushëbetejës. Tregjet e energjisë janë tronditur, transporti detar është vënë nën presion, ndërsa edhe pse sipas zyrtarëve amerikanë kapacitetet ushtarake të Teheranit janë goditur rëndë, Irani vijon të mbajë një levë të ndjeshme ndikimi në Ngushticën e Hormuzit.
Presioni ekonomik po testohet si arma kryesore
Në Uashington po shtyhet fort ideja se faza e ardhshme mund të vendoset më shumë nga ekonomia sesa nga bombardimet. Sipas linjës së administratës amerikane, izolimi financiar dhe tregtar i Iranit synon të kthehet në presion të brendshëm ndaj regjimit, sidomos nëse Teherani përballet me vështirësi për të mbajtur në këmbë aparatin e sigurisë dhe furnizimet bazë.
paragraphs si mungesa e karburantit dhe artikujve esencialë për qytetarët konsiderohen pikë e ndjeshme, veçanërisht me afrimin e dimrit. Në këtë sfond, sekretari amerikan i Thesarit, Scott Bessent, ka shpallur një “ofensivë ekonomike” të re për izolimin e mëtejshëm të Iranit dhe pritet t’ua shtrojë çështjen ministrave të Financave të G20-ës në takimet e fundgushtit dhe fillimshtatorit.
Ndërkohë, protestat e kaluara të nxitura nga kushtet e jetesës dhe shtypja e tyre e dhunshme tregojnë se kriza sociale mbetet një faktor i brendshëm me peshë. Por nëse sanksionet do ta çojnë vërtet regjimin drejt lëshimeve, kjo mbetet ende e paprovuar.
Epërsia ushtarake nuk garanton marrëveshje politike
Një nga dilemat kryesore është nëse dëmtimi i kapaciteteve ushtarake iraniane mund të përkthehet në një marrëveshje të qëndrueshme. Sipas deklarimeve zyrtare në SHBA, infrastruktura mbrojtëse e Iranit ka pësuar shkatërrime masive, por vetë zhvillimet në terren sugjerojnë se dobësimi ushtarak nuk mjafton për të prodhuar automatikisht rezultat politik.
Në qarqet amerikane të sigurisë është ngritur prej kohësh i njëjti shqetësim: sukseset në fushëbetejë shpesh nuk janë kthyer në zgjidhje afatgjata në Lindjen e Mesme. Edhe në rastin e Iranit, pesha e vendimeve të brendshme në Teheran mbetet thelbësore, ndërsa nga ana amerikane nuk duket të ketë vullnet për një angazhim shumë më të thellë tokësor.
Në të njëjtën kohë, lufta ka ngritur pikëpyetje edhe për koston e arsenalit amerikan dhe disponueshmërinë e municioneve për skenarë të tjerë të mundshëm. Kjo e bën edhe më të ndërlikuar llogarinë politike të Uashingtonit.
Hormuzi mbetet karta më e fortë e Teheranit
Edhe me kapacitete të dëmtuara, Irani vazhdon të ushtrojë ndikim real në Ngushticën e Hormuzit, një rrugë ujore nga ku kalon rreth një e pesta e naftës, gazit natyror të lëngshëm dhe mallrave të tjera kritike në botë. Pikërisht këtu duket se Teherani ruan instrumentin kryesor të presionit për negociata.
Çështja nuk lidhet vetëm me një mbyllje të plotë të ngushticës. Edhe sulme sporadike me raketa ose dronë, apo kërcënimi i vazhdueshëm ndaj sigurisë detare, mjaftojnë për të rritur kostot e sigurimit dhe për të frenuar lëvizjen e anijeve tregtare. Në praktikë, kjo kthehet në trysni jo vetëm ndaj SHBA-së, por edhe ndaj partnerëve arabë të saj në Gjirin Persik.
Debati juridik rreth kalimit transit e bën situatën edhe më të paqartë. Teherani nuk e ka ratifikuar UNCLOS-in dhe pretendon se nuk ka detyrime nga ai traktat, ndërsa as SHBA-ja nuk e ka ratifikuar. Kjo i lë hapësirë një konflikti ku interpretimi i së drejtës ndërkombëtare mbetet i kontestuar dhe i varur nga forca në terren.
Kina dhe Rusia mund të ndryshojnë ekuilibrin
Një tjetër pikë vendimtare është nëse Pekini dhe Moska do ta ndihmojnë Iranin të rimëkëmbet ekonomikisht dhe ushtarakisht. Kina mbetet blerësi kryesor i naftës iraniane, çka i jep Teheranit një kanal jetik të ardhurash, edhe pse raporti mes dy vendeve nuk përshkruhet si aleancë klasike.
Përveç tregtisë së naftës, vëmendja është zhvendosur edhe te transaksionet në juanë dhe sistemet e pagesave jashtë rrjetit të dollarit, të cilat mund të forcojnë infrastrukturë alternative financiare. Nëse ky model zgjerohet, ai prek jo vetëm Iranin, por edhe vetë peshën e dollarit në tregun global të energjisë.
Në planin ushtarak, në Uashington po qarkullojnë vlerësime se ndihma nga Rusia dhe Kina mund të rritet, nga materiale me përdorim të dyfishtë deri te mbështetje më e drejtpërdrejtë. Por kjo do të varet shumë nga gatishmëria e SHBA-së për të përdorur sanksione dytësore dhe nga llogaritë që bëjnë Pekini e Moska për koston e përplasjes me Uashingtonin.
Pas gjashtë muajsh, konflikti me Iranin mbetet larg një zgjidhjeje të qartë. Versioni zyrtar amerikan flet për dobësim të rëndë të Teheranit, por zhvillimet në Hormuz, qëndrueshmëria e aparatit iranian dhe roli i Kinës e Rusisë tregojnë se tabloja është më e ndërlikuar se sa triumfalizmi politik.
Nëse faza e ardhshme do të dominohet nga sanksionet, nga diplomacia apo nga një destabilizim i zgjatur i rrugëve globale të energjisë, kjo do të varet pikërisht nga këto katër nyje që sot mbajnë pezull fatin e konfliktit.