Donald Trump ka shpallur se marrëveshja paraprake mes Uashingtonit dhe Teheranit është gati dhe madje e firmosur, por pa nxjerrë në publik tekstin e plotë. Kjo mungesë transparence e lë pezull pyetjen kryesore: a kemi të bëjmë me një kthesë reale në krizën SHBA-Iran, apo vetëm me një kornizë politike që do të testohet më vonë në negociata të vështira?
Njoftimi politik erdhi, por jo edhe përmbajtja
Sipas versionit të bërë publik nga presidenti amerikan gjatë samitit të G7 në Francë, dokumenti është përfunduar dhe ceremonia zyrtare e firmosjes pritet të mbahet të premten në Gjenevë.
Burime amerikane thonë se marrëveshja është firmosur në mënyrë elektronike nga Donald Trump, zëvendëspresidenti J.D. Vance dhe kryetari i Parlamentit iranian. Megjithatë, përmbajtja e plotë e dokumentit nuk është publikuar, çka e bën të pamundur verifikimin e pikave konkrete që palët kanë pranuar.
Një memorandum i shkurtër, me çështjet e vështira të shtyra për më vonë
Vetë J.D. Vance ka deklaruar se bëhet fjalë për një memorandum mirëkuptimi relativisht të shkurtër, që përmban vetëm kornizën bazë të marrëveshjes.
Sipas tij, pjesa më e madhe e çështjeve të rëndësishme do të trajtohet në negociatat teknike të javëve në vijim. Kjo do të thotë se firmosja e paralajmëruar nuk mbyll krizën, por vetëm hap një fazë të re ku do të testohet serioziteti i angazhimeve.
Bërthamori, sanksionet dhe Hormuzi mbeten pikat më të ndjeshme
Sipas informacioneve të publikuara deri tani, Uashingtoni kërkon garanci të verifikueshme që Irani të mos zhvillojë armë bërthamore. Nga ana tjetër, Teherani kërkon lehtësim sanksionesh dhe rikthim gradual të marrëdhënieve ekonomike.
Në paketën paraprake përmenden fundi i bllokadës detare amerikane ndaj porteve iraniane, rihapja e Ngushticës së Hormuzit dhe një periudhë 60-ditore negociatash intensive për një marrëveshje përfundimtare.
Por edhe këtu ka paqartësi. Ngushtica e Hormuzit është një pikë kyçe për tregtinë globale të energjisë dhe ende nuk ka qartësi të plotë se si do të funksionojë regjimi i lundrimit, pasi deklaratat amerikane dhe qëndrimet iraniane nuk përputhen plotësisht.
Izraeli mban distancë, tensionet në terren vazhdojnë
Reagimi nga Izraeli tregon se marrëveshja nuk shihet si zgjidhje e mbyllur. Benjamin Netanyahu ka deklaruar se Izraeli nuk do të lejojë në asnjë rrethanë që Irani të pajiset me armë bërthamore dhe se nuk është domosdoshmërisht dakord me çdo aspekt të marrëveshjes.
Ai ka bërë të ditur gjithashtu se forcat izraelite do të vazhdojnë të qëndrojnë në zonat që Izraeli i konsideron strategjike, përfshirë pjesë të Libanit, Sirisë dhe Gazës.
Ndërkohë, në terren situata mbetet e paqëndrueshme. Në jug të Libanit janë raportuar incidente të reja ushtarake, ndërsa Hezbollahu ka njoftuar sulme me raketa dhe dronë ndaj objektivave izraelite. Edhe sipas sqarimeve amerikane, armëpushimi i përfshirë në marrëveshje nuk nënkupton automatikisht tërheqje izraelite nga territori libanez.
Mbështetje europiane, por prova do të jetë zbatimi
Britania e Madhe, Franca, Gjermania dhe Italia kanë mbështetur vijimin e procesit, duke përsëritur se Irani nuk duhet të pajiset me armë bërthamore. Në të njëjtën kohë, këto vende kanë lënë të hapur mundësinë e lehtësimit të sanksioneve nëse Teherani ndërmerr hapa konkretë dhe të verifikueshëm.
Edhe nga pala iraniane është sinjalizuar rezervë. Autoritetet në Teheran e kanë përshëndetur marrëveshjen si rezultat të negociatave me ndërmjetësimin e Katarit, por kanë theksuar se mosbesimi ndaj SHBA mbetet i lartë dhe se kjo marrëveshje shihet vetëm si një hap i parë.
Kjo e bën të qartë se sfida reale nuk është ceremonia e firmosjes, por mënyra si do të zbatohen pikat e dakordësuara në një rajon ku ekuilibrat ndryshojnë shpejt dhe ku deklaratat politike shpesh ecin më shpejt se faktet në terren.
Për momentin, marrëveshja e shpallur nga Trump mbetet më shumë një njoftim politik sesa një dokument i lexueshëm publikisht.
Derisa teksti të publikohet dhe negociatat teknike të japin rezultat, efekti real për Iranin, Izraelin dhe sigurinë në Lindjen e Mesme mbetet ende i hapur.