Dy nga figurat më të forta të viteve të fundit në Ballkanin politik, Aleksandar Vuçiç dhe Viktor Orban, kanë humbur pushtetin, por jo lidhjen mes tyre dhe as ambicien për të mbetur faktor. Mes hetimeve, arrestimeve dhe akuzave të vjetra për kapje institucionesh, të dy po përpiqen të ruajnë ndikimin në terrenin e ri politik.
Mesazh rikthimi pas humbjes
Vuçiç dhe Orban u shfaqën së bashku në rrjetet sociale me mesazhin “Do të rikthehemi”, pak pasi humbën pushtetin në zgjedhjet e këtij viti. Vuçiç e mbylli një cikël 14-vjeçar në krye të Serbisë, ndërsa Orban humbi pas 16 vjetësh dominim në Hungari.
Përtej simbolikës së videos, mesazhi duket si sinjal politik për elektoratin e tyre dhe për rrjetet që i kanë mbështetur ndër vite. Të dy kanë ndërtuar sisteme që kundërshtarët i kanë akuzuar prej kohësh për korrupsion, keqpërdorim pushteti, pasurim të paligjshëm dhe kontroll politik mbi institucionet shtetërore.
Reagime të ndryshme, por i njëjti synim
Për Radion Evropa e Lirë, hulumtuesi Millan Niç vëren se dallimi i parë mes tyre u pa menjëherë pas humbjes. Sipas tij, Orban u tërhoq për rreth një javë nga skena publike dhe udhëtoi në Shtetet e Bashkuara, gjë që ndikoi negativisht në moralin e partisë së tij, Fidesz.
Niç thotë se mbështetja për Fidesz ra ndjeshëm pas zgjedhjeve, ndërsa Vuçiç zgjodhi një qasje tjetër: komunikim të vazhdueshëm me votuesit e vet, strukturat partiake dhe rrjetet joformale të lidhura me sistemin që ngriti. Sipas këtij vlerësimi, ish-presidenti serb po përpiqet të mos lejojë shpërbërjen e menjëhershme të ndikimit të tij.
Hetime, arrestime dhe kontrata nën lupë
Në Serbi, edhe pse pushteti formalisht mbeti te Partia Përparimtare Serbe deri në formimin e institucioneve të reja, ditët pas zgjedhjeve u shoqëruan me shtim aktivitetesh nga prokuroritë, arrestime të zyrtarëve të lartë të policisë dhe hetime mbi institucionet shtetërore.
Në Hungari, qeveria e re ka nisur lëvizje më të dukshme. Parlamenti themeloi Zyrën Kombëtare për Rikthimin dhe Mbrojtjen e Pasurisë, me mandat për të hetuar keqpërdorimet dhe menaxhimin jotransparent të fondeve publike. Në tetor u arrestua ish-guvernatori i Bankës Qendrore, Gyorgy Matolcsy, nën dyshime për mashtrime financiare dhe keqpërdorim fondesh publike.
Hungaria është bërë edhe pjesë e Zyrës së Prokurorit Publik Evropian, duke hapur rrugë për hetime mbi përdorimin e fondeve të BE-së gjatë qeverisjes së Orbanit. Paralelisht, qeveritë e reja në Serbi dhe Hungari kanë paralajmëruar rishikim të kontratave dhe marrëveshjeve të periudhës së mëparshme, përfshirë projektin e linjës hekurudhore Budapest-Beograd, i shoqëruar me akuza për mungesë transparence dhe korrupsion.
Orban nën më shumë presion, Vuçiç me më shumë hapësirë
Sipas Niçit, Orban po e ka më të vështirë përshtatjen me realitetin e ri politik sesa Vuçiç. Arsyeja, sipas tij, lidhet me faktin se në Hungari pati një dorëzim real të qeverisë dhe administratës, ndërsa në Serbi tranzicioni mbeti më i paqartë dhe i ngadaltë.
Në Beograd, një nga zhvillimet më të forta ishte ndalimi i Davor Macurës, pronar i Alta Bankës dhe i afërt me Partinë Përparimtare Serbe. Dy ditë para arrestimit, Banka Qendrore e Serbisë i hoqi bankës licencën, ndërsa Prokuroria për Krim të Organizuar hapi hetime për dyshime mbi transferimin e parave jashtë vendit. Vetë Vuçiç ka deklaruar se nuk i druhet arrestimit, duke pretenduar se nuk ka nënshkruar dokumente apo marrë vendime që lidhen me paratë.
Rënia e dy sistemeve që u mbështetën te lideri i fortë
Gazetari dhe pedagogu Jozef Makai i përshkruan të dy modelet si regjime hibride, me fasadë demokratike, por me shtetin dhe mediat nën kontroll politik. Sipas tij, si në Serbi ashtu edhe në Hungari, sistemi mbështetej te figura e liderit të fortë nacionalist që paraqitej si mbrojtës i interesit kombëtar.
Megjithatë, rrëzimi i tyre erdhi nga aktorë të ndryshëm. Në Hungari, Orbanin e mundi Peter Magyar, një ish-bashkëpunëtor i dalë nga i njëjti kamp politik, që më pas udhëhoqi partinë Tisza drejt fitores. Në Serbi, sipas këtij versioni, goditja ndaj regjimit të Vuçiçit erdhi nga një lëvizje studentore pa udhëheqës të qartë politik.
Protestat studentore u nxitën nga vdekja e 16 personave pas shembjes së një strehe betoni në stacionin hekurudhor të Novi Sadit më 1 nëntor 2024, vetëm pak muaj pasi stacioni ishte përuruar sërish pas rinovimit. Në të dy ceremonitë kishin marrë pjesë zyrtarë shtetërorë, ndërsa në të parën ishin të pranishëm edhe Vuçiç dhe Orban.
Pavarësisht humbjes elektorale, sinjalet politike tregojnë se Vuçiç dhe Orban nuk po tërhiqen nga skena, por po kërkojnë mënyra për të ruajtur rrjetet, aleancat dhe peshën publike.
Pyetja që mbetet e hapur është nëse hetimet dhe rishikimi i vendimeve të epokës së tyre do të prodhojnë përgjegjësi reale, apo do të ndalen te goditjet simbolike që zakonisht shoqërojnë ndërrimin e pushtetit.